22–23 maja 2025 roku w Książnicy Pomorskiej im. Stanisława Staszica w Szczecinie odbyła się ogólnopolska konferencja naukowa pod hasłem „Dwie biblioteki – jedna historia”, zorganizowana z okazji jubileuszu 120-lecia istnienia biblioteki.
Książnica Pomorska, funkcjonująca do końca II wojny światowej jako Stadtbibliothek w niemieckim Stettinie, a po 1945 roku jako Biblioteka Miejska, następnie Wojewódzka i Miejska Biblioteka Publiczna w polskim Szczecinie, stanowi unikalny przykład ciągłości instytucjonalnej mimo głębokich przemian historycznych, politycznych i kulturowych. Pomimo zmiany przynależności państwowej miasta oraz licznych reorganizacji, biblioteka nieprzerwanie pełni funkcję głównej książnicy Pomorza Zachodniego i od początku mieści się w tym samym gmachu przy ul. Dworcowej 8.
Program konferencji był niezwykle bogaty – w ciągu zaledwie dwóch dni uczestnicy mieli okazję wysłuchać aż 30 referatów wygłoszonych przez badaczy z różnych ośrodków naukowych i instytucji bibliotecznych z całej Polski. Znaczna część wystąpień poświęcona była skomplikowanym losom księgozbiorów z terenów polskich, w tym tzw. ziem odzyskanych, a także problematyce dziedzictwa kulturowego, jego ochrony oraz odbudowy po wojnie. Konferencja stała się ważnym forum wymiany doświadczeń, refleksji i pamięci o wspólnej – choć często niełatwej – historii.
Na szczególną uwagę zasługuje referat dr. Michała Gierka z Książnicy Pomorskiej omawiający losy księgozbioru kościoła Mariackiego w Chojnie (Königsbergische Kirchen-Bibliotek). Biblioteka ta istniała już od XIII wieku. Przez długi czas sądzono, że zarówno jej zbiory, jak i całe wyposażenie kościoła, spłonęły w lutym 1945 roku. Jednak, według najnowszych ustaleń prelegenta, przykościelna biblioteka nie została całkowicie zniszczona lecz po wojnie rozproszona. Dzięki przeglądaniu bibliotek cyfrowych, analizie materiałów historycznych i badaniom proweniencyjnym, badaczowi udało się odnaleźć kilka woluminów pochodzących z dawnej biblioteki chojeńskiej (w tym co najmniej jeden egzemplarz znajduje się obecnie w Gabinetu Starych Druków BUW). Z niecierpliwością czekam na kolejne efekty pracy dr Gierka.
Kolejnym niezwykle interesującym i odkrywczym wystąpieniem był referat pani Martyny Replin-Bali z Muzeum Literatury im. Adama Mickiewicza w Warszawie poświęcony księgozbiorowi Juliana Tuwima. Tuwim, znany przede wszystkim jako poeta i autor tekstów kabaretowych, był także zapalonym bibliofilem. Efektem tej pasji jest imponująca kolekcja licząca około 7500 woluminów. Zachował się własnoręcznie sporządzony przez Tuwima katalog zbiorów, który stanowi dziś cenne źródło wiedzy o jego zainteresowaniach, guście czytelniczym i osobowości. W katalogu znajdują się ciekawe, rzadkie i wartościowe publikacje – stare druki, varsaviana, druki jarmarczne, literatura brukowa oraz różnego rodzaju kurioza. Wśród pozycji znalazły się również słowniki, encyklopedie, elementarze, utwory dla dzieci, a także nietypowa i zaskakująco obszerna kolekcja książek… o szczurach. Autorce referatu udało się ukazać Tuwima nie tylko jako literata, ale również jako człowieka wrażliwego, ciekawskiego i niezmiernie zakochanego w książkach.
Zarówno pierwszego jak i drugiego dnia obrad wiele referatów poświęcono zagadnieniom badań proweniencyjnych. Szczególnie interesujące były wystąpienia Jakuba Łukaszewskiego z Biblioteki Uniwersyteckiej w Poznaniu dotyczące odnalezionego rejestru ksiąg geograficznych z biblioteki Johanna Rhetego z Goleniowa (1611-1684) oraz siostry Barbary Bonar z biblioteki PAU PAN przedstawiającej wyniki badań nad pochodzeniem zbiorów po Aleksandrze Lubomirskim. Ciekawy i zarazem bardzo praktyczny charakter miał również referat dr Marty M. Kasprzak poświęcony XIX-wiecznemu księgozbiorowi Hilarego i Leonida Łukaszewskich. Ustalenia naszej koleżanki okazały się niezwykle interesujące, zwłaszcza w kontekście badań proweniencyjnych prowadzonych w Gabinecie Starych Druków, ponieważ również u nas znajdują się egzemplarze pochodzące z tej właśnie kolekcji. O dramatycznych losach zbiorów bibliotecznych z terenów Śląska, ich przemieszczaniu w trakcie i po zakończeniu wojny, opowiedziała natomiast dr Agnieszka Magiera z Biblioteki Śląskiej. Po wielu wystąpieniach padały ważne słowa podkreślające znaczenie badań proweniencyjnych oraz potrzebę utworzenia polskiej bazy, która umożliwiłaby rejestrację znaków własnościowych i identyfikację „zagubionych” zbiorów.
Ważnym wydarzeniem towarzyszącym konferencji była prezentacja starego druku odzyskanego dzięki wsparciu Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Chodzi o dzieło Quattro Comedie del Divino Pietro Aretino (1588) autorstwa włoskiego pisarza Pietro Aretina (1492–1556) posiadające dobrze udokumentowaną historię związaną ze Szczecinem. Egzemplarz ten należał niegdyś do prywatnej kolekcji profesora miejscowego gimnazjum Ferdinanda Calo (1814–1872), który w testamencie przekazał swój księgozbiór bibliotece szkolnej. Książka pozostawała w jej zasobach aż do końca II wojny światowej.
Zaprezentowane referaty ukazały jak złożone, a niekiedy dramatyczne były losy bibliotek oraz jak wiele cennych wciąż często nieznanych informacji kryją ich zbiory. Jednym z najskuteczniejszych sposobów odkrywania fascynujących, a nierzadko zaskakujących historii ukrytych w zasobach bibliotecznych są badania proweniencyjne.
Nataliia Tsekh, Gabinet Starych Druków