26 maja w Instytucie Sztuki Polskiej Akademii Nauk przy ul. Długiej w Warszawie odbyła się konferencja naukowa Ekslibris jako przedmiot badań: tradycja, ikonografia, interpretacje, zorganizowana na zakończenie projektu Digitalizacja, opracowanie i udostępnienie ekslibrisów ze zbiorów Muzeum im. Przypkowskich w Jędrzejowie realizowanego w latach 2024–2026 dzięki dofinansowaniu Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego w ramach programu Kultura Cyfrowa. Konferencja była okazją do podsumowania działań realizowanych w ramach projektu w jędrzejowskim Muzeum, jak również do pogłębienia wiedzy i refleksji na temat sztuki ekslibrisu, stanowiącej ciekawe pole zbiegu działalności artystów, bibliofilów, kolekcjonerów, bibliotekarzy, muzealników i historyków sztuki. Obradom towarzyszyła niewielka wystawa księgoznaków i prac graficznych z jędrzejowskich zbiorów.
Doskonałym wprowadzeniem w tematykę ekslibrisu oraz jej rzeczowym usystematyzowaniem był referat dr Agnieszki Fludy-Krokos, dyrektorki Biblioteki Naukowej PAU i PAN w Krakowie, która od lat bada zagadnienia z nią związane. Opowiadając O informacyjno-perswazyjnej i ochronnej funkcji ekslibrisu w kulturze książki, przeanalizowała ona szereg przykładów księgoznaków pod kątem ich funkcji oraz języka, którym się posługują: motyw/znak, tekst lub ich połączenie. Narrację urozmaiciły przykłady książek przemawiających do czytelników za pośrednictwem ekslibrisów (Oddaj mnie!), namawiających do ich poszanowania czy wręcz grożących uszczerbkiem na zdrowiu lub utratą życia w przypadku ich niezwrócenia lub zniszczenia. Ów przegląd stał się potwierdzeniem spełniania przez ekslibris sześciu funkcji języka wyszczególnionych przez językoznawcę i literaturoznawcę Romana Jacobsona. Księgoznak przez wieki informował o właścicielu biblioteki i jej zasobach (funkcja poznawcza), wyrażał jego stosunek emocjonalny do zgromadzonych książek (emotywna), za jego pośrednictwem nawiązywany był kontakt z innymi użytkownikami (fatyczna) i przekazywane były sugestie odnośnie do poprawnego zachowania względem pożyczanych woluminów (konatywna). Dodatkowo, ekslibris budowany przy pomocy znaków i szaty graficznej spełnia także funkcję poetycką i metajęzykową.
Katarzyna Krzystanek z Muzeum im. Przypkowskich przybliżyła uczestnikom konferencji kolekcję ekslibrisów z Jędrzejowa i historię jej powstawania. Zaczątkiem zbioru był niewielki zespół księgoznaków z XVI–XIX w. zakupiony przez założyciela muzeum – Feliksa Przypkowskiego w 1912 r. w Monachium. To ten niepozorny zakup rozpalił późniejszą pasję jego syna Tadeusza Przypkowskiego, który rozbudował kolekcję ekslibrisów w Jędrzejowie i sam zaczął tworzyć księgoznaki. Ekslibrisy opracowywał w cynkotypii, miedziorycie i suchej igle, ale najchętniej w linorycie. Dużo też na ich temat teoretyzował podkreślając, że ich funkcja informacyjna powinna być nadrzędna względem estetycznej. Zatracenie tej równowagi, jak również tworzenie kolejnych wersji ekslibrisu wyłącznie dla celów wymiany pomiędzy kolekcjonerami (nasilenie tego zjawiska obserwowano na przełomie XIX i XX w.), uznawał za graficzne nieporozumienie. W odrodzeniu sztuki użytkowej i zatarciu podziału na sztukę wyższą i niższą, które obserwował w dwudziestoleciu międzywojennym, upatrywał szansę na powrót do klasycznej formy ekslibrisu. Przypkowski za podstawową wartość tej dziedziny sztuki uznawał pomysłowość i doskonałość w zespoleniu znaku i pisma, wyznaczając jako jej główny cel dążenie do harmonizacji z książką, a nie jej przytłoczenie. W prezentacji nie zabrakło także przeglądu prac, które dotychczas zgromadzono w kolekcji, autorstwa m.in. Wojciecha Jakubowskiego, Tadeusza Cieślewskiego syna, Zbigniewa Dolatowskiego, Zofii Fijałkowskiej, Zbigniewa Jóźwika.
Założenia i przebieg samego projektu przybliżył jego kierownik Jan Przypkowski, obecny dyrektor Muzeum i potomek założyciela. Przedsięwzięcie zakładało digitalizację, opracowanie i udostępnienie części kolekcji ekslibrisów, ale jak prelegent zauważył, pierwszym i niezbędnym krokiem było jej uporządkowanie i prawidłowe zinwentaryzowanie (nadanie numerów dla każdego z obiektów a nie dla ich grup). W ramach projektu zakupiono sprzęt do digitalizacji, przechowywania i opracowania plików cyfrowych, materiały do zabezpieczenia oryginalnych odbitek oraz uruchomiono stronę prezentującą kolekcję. Szczęśliwie w przypadku realizacji projektu na tym etapie rozwoju digitalizacji zbiorów w Polsce można korzystać z wypracowanych standardów przygotowania plików i metadanych, wprowadzając jedynie modyfikacje odpowiadające na indywidualne potrzeby. Ponieważ znaczna część zbioru to ekslibrisy z XX w., olbrzymim wyzwaniem była kwestia pozyskania licencji do prezentowania tych chronionych wciąż prawem autorskim. Dyrektor dziękował przy tej okazji osobom prywatnym, spadkobiercom artystów oraz instytucjom za okazane wsparcie, dzięki któremu w dwa lata udało się pozyskać 79 licencji na prezentację 5851 prac.
Kolejne referaty poszerzyły kontekst poprzednich wystąpień o opisy inny zbiorów ekslibrisów i monograficzne prezentacje artystów. Aleksandra Krupa-Bykowska zaprezentowała kolekcję ekslibrisu współczesnego budowaną w Muzeum Zamkowym w Malborku od 1963 r., kiedy to zainicjowane zostało tamtejsze Międzynarodowe Biennale Ekslibrisu Współczesnego. Dzięki tej trwającej nieprzerwanie imprezie artystycznej pozbawione kolekcji stałej mury zamkowe wypełniła sztuka nowa, m.in. liczący ponad 26 tysięcy obiektów zbiór księgoznaków. Danuta Borucka z Muzeum im. Przypkowskich przypomniała w referacie twórczość Stefana Mrożewskiego (1894–1975), drzeworytnika zwanego „czarodziejem rylca”, w dorobku którego odnajdziemy zarówno samodzielne kompozycje graficzne jak i ilustracje, ozdobniki i ekslibrisy. Szczególny nacisk badaczka położyła na lata 1932–1940, kiedy Mrożewski przebywał w niedalekim Sudole, gdzie przyjechał na zaproszenie kolekcjonera i znawcy sztuki Ludwika Kielbassa (1890–1956) i gdzie nawiązał bliskie kontakty z Przypkowskimi. Wystąpienie dr Anny Straszewskiej z Instytutu Sztuki PAN dotyczyło twórczości współczesnego grafika białoruskiego Źmiciera Šapavałaŭ’a tworzącego obecnie w Polsce, w którego pracach dostrzegalne są wpływy dawnych mistrzów grafiki. Konferencję zamknął referat Małgorzaty Fotek reprezentującej Stowarzyszenie Artystów Ceramików KERAMOS, która skupiła się na krótkim okresie w życiu malarza, grafika i ceramika, Henryka Gaczyńskiego (1901-1985), kiedy uprawiał on sztukę ekslibrisu.
Udział w konferencji stanowił nie tylko doskonałą okazję do poszerzenia wiedzy w zakresie ekslibrisu graficznego, jego kolekcji i parających się nim artystów, ale także do podtrzymania i nawiązania nowych kontaktów w środowisku historyków sztuki i kuratorów zbiorów zajmujących się tym zjawiskiem. Dodatkowym atutem było zapoznanie się ze sposobem relacjonowania i podsumowywania dwuletniego projektu dofinansowanego z grantu, z podkreśleniem wyzwań i osiągniętych efektów.
Tekst: Urszula Dragońska, Gabinet Rycin