W zbiorach rękopisów Biblioteki Uniwersyteckiej w Warszawie przechowywany jest zeszyt zatytułowany Miscellanea historyczno-polityczne – 1628 (BUW, rps. nr 59, k. 1–315). Wbrew podanej dacie stanowi on kopiarz różnych akt, fragmentów diariuszy, korespondencji, przemówień sejmowych, uniwersałów królewskich, ulotek, pamfletów i innych notatek w języku polskim i łacińskim, które pochodzą z lat 1566-1655. Większość dokumentów w zeszycie poświęcona jest rokoszowi Mikołaja Zebrzydowskiego z lat 1606-1607, a także wydarzeniom politycznym w Rzeczypospolitej z późniejszego okresu. Zeszyt od dawna przyciąga uwagę badaczy – według kart użytkowania w latach 1964-2025 ze źródła skorzystało 30 osób, historyków z Polski, Ukrainy, Białorusi i Rosji.
Zawartość całego zeszytu została szczegółowo omówiona w pierwszym tomie Katalogu rękopisów Biblioteki Uniwersyteckiej w Warszawie opracowanym przez Helenę Kozerską i Wandę Stummer (Warszawa 1962, s. 83-86). Badaczki wskazują między innymi, że na kartach 268-270 znajduje się Emblemma izby dobromilskiej. Opis malowideł i napisów.
Wspomniany opis malowideł i inskrypcji ściennych w Dobromilu (mieście położonym obecnie w rejonie samborskim obwodu lwowskiego w Ukrainie) znany jest z licznych kopii i od dawna był przedmiotem badań polskich historyków sztuki, m.in. Ferdynanda Bolstela i Władysława Łuszczkiewicza. Z kolei znawca tematu Juliusz A. Chrościcki wymienił aż cztery kopie tego opisu z XVII–XVIII w.: jedną z Biblioteki Książąt Czartoryskich w Krakowie, dwie z Biblioteki Ossolińskich we Wrocławiu[1] oraz jedną z Biblioteki PAN w Kórniku, a także przytoczył schemat rekonstrukcji dekoracji salonu z malowidłami dobromilskimi autorstwa Marii Brykowskiej (Chrościcki, 1995, s. 124, 128). Istniała jednak również piąta, bliżej nieznana kopia, o której Juliusz A. Chrościcki napisał:
Z nieznanego rękopisu z XVII wieku Tomasz Ujazdowski opublikował kopię, opatrując ją własnym tytułem Malowania dobromilskie w domu Herburtów w drugim tomie Pamiętnika Sandomierskiego z 1830 r.
[2] (Chrościcki, 1995, s. 127).
Chodzi o publikację w czasopiśmie „Pamiętnik Sandomierski” (1830, t. II, s. 208-213; Kraushar, 1916, s. 111-113), wydawanym w latach 1829-1830 przez Tomasza Ujazdowskiego (1796-1839) – polskiego archeologa, nauczyciela szkół pijarskich w Kielcach i Kaliszu oraz redaktora. Był on ściśle związany z Biblioteką Uniwersytecką w Warszawie i Towarzystwem Warszawskim Przyjaciół Nauk, dlatego mógł mieć dostęp do omawianego zeszytu Miscellanea historyczno-polityczne – 1628. Porównanie opisu Emblemma izby dobromilskiej z tekstem opublikowanym w „Pamiętniku Sandomierskim” nie pozwala jednak stwierdzić, że to właśnie on posłużył za podstawę tej publikacji. Tym samym w zbiorach Gabinetu Rękopisów BUW posiadamy kolejną, szóstą kopię opisu malowideł dobromilskich, która umknęła uwadze współczesnych badaczy.
Niezachowane do dziś i znane jedynie z opisów malowidła dobromilskie powstały na zlecenie Jana Szczęsnego Herburta (1567-1616), starosty mościskiego i wiszneńskiego, właściciela Dobromila, znanego rokoszanina, pisarza, poety, wydawcy dzieł historycznych i dyplomaty (Cynarski, 1960, s. 443–445), podczas gdy autor samego opisu pozostaje nieznany. Egzemplarz ze zbiorów BUW spisany jest tą samą ręką co reszta zeszytu Miscellanea historyczno-polityczne – 1628. Dlatego można przypuszczać, że powstał on – wraz z innymi materiałami – w pierwszej połowie XVII w. Cechą charakterystyczną opisu pochodzącego z obiektu przechowywanego w Gabinecie Rękopisów są prymitywne i schematyczne rysunki piramidy oraz dekoracji okien w izbie dobromilskiej. Nie wiadomo, czy rysunki te wykonano z autopsji, czy też zostały wprowadzone przez nieznanego autora wyłącznie w celu podziału tekstu na części tematyczne. Wydaje się, że sam tekst sporządzono niedługo po śmierci Jana Szczęsnego Herburta jako swoistą po nim pamiątkę. Mimo licznych pomyłek, nieścisłości i rozbieżności z innymi opisami rękopis z BUW może być jedną z najwcześniejszych kopii opisu malowideł dobromilskich.
Wśród treści opisu malowideł dobromilskich wyodrębnijmy wątek heraldyczny, dotyczący herbu Jana Szczęsnego Herburta. Powszechnie przyjmuje się, że ród Herburtów należał do herbu własnego Herburt: „trzy miecze gołe w jabłku zielonym, w czerwonym polu” (Paprocki, 1578, s. 1064-1065; Boniecki, 1908, t. V, s. 129). Badacz herbów rodu Herburtów, ukraiński sfragistyk Oleg Odnorożenko, zwrócił jednak uwagę, że Na przełomie XVI i XVII wieku w rodowym herbie panów Herburtów pojawia się dodatkowa figura – krzyż nad jabłkiem, a same miecze przedstawiane są przeważnie wbite w jabłko, nie przebijając go[3] (Однороженко, 2019, s. 240; Однороженко, 2024, s. 42).
Herb ten miał również inną nazwę. W opisie Emblemma izby dobromilskiej (k. 269) określany jest jako Pawęza – od pawęży, rodzaju dużej, prostokątnej tarczy wykonanej z drewna: Nad okny są herby dwa samego Herbortha, a dwa żony jego, a pod temi herbami wiersze… Pawęzo wieczna, Pawęzo wdzięczna, Tu miejsce twoje, Tu cnoty zdroje… (Malowanie Dobromilskie…, s. 211; Bostel, 1891, s. XCVI, XCVIII).
Skąd pochodzą te odmiany w herbie rodowym Herburtów? Na to pytanie poszukamy odpowiedzi w drugiej części wpisu na temat Emblemma izby dobromilskiej, który ukaże się na BuwLOGu już za miesiąc.
Aliaksei Shalanda, Gabinet Rękopisów BUW
[1] Egzemplarz zatytułowany Malowania Dobromilskie z Biblioteki Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Wrocławiu (rps 314, k. 271–273) opublikował: Bostel 1891.
[2] „Di un ignoto manoscritto del XVII secolo Tomasz Ujazdowski pubblicò una copia, corredandola di un titolo proprio, Le pitture di casa Herburt a Dobromil nel secondo volume delle Memorie di Sandomierz del 1830”.
[3] „На зламі XVI–XVII ст. у родовому гербі панів Гербуртів з’являється додаткова фігура – хрест над яблуком, а самі мечі зображуються здебільшого увіткненими в яблуко, не пронизуючи його”.
Bibliografia:
Artes Doromilenses. Nauka Dobromilska, Dobromil 1613
Boniecki A., Herbarz polski, Warszawa 1904, t. VII, s. 256–264
Bostel F., O malowaniach zdobiących niegdyś ściany zamku Dobromilskiego, „Sprawozdania Komisji do Badania Historii Sztuki w Polsce” 1891, t. IV, s. XCVI–XCVIII
Chrościcki J.A., La simbologia del potere nella decorazione di Dobromil, „Odrodzenie i Reformacja w Polsce” 1995, t. XXXIX, s.123-132
Cynarski S., Herburt Jan Szczęsny h. własnego (1567–1616), Polski Słownik Biograficzny, Wrocław–Kraków–Warszawa 1960, t. IX, s. 443-445
Herbarz polski Kaspra Niesieckiego, wyd. J.N. Bobrowicz, Lipsk 1839, t. IV, s. 347-355
Katalog rękopisów Biblioteki uniwersyteckiej w Warszawie, oprac. Helena Kozerska i Wanda Stummer, Warszawa 1963, t. 1 (nr 1–262)
Kraushar A., Jan Szczęsny Herburt z Fulsztyna, pierwszy wydawca dziejopisarzy średniowiecznych (1557–1616). Odbitka ze sprawozdań z posiedzeń Towarzystwa Naukowego Warszawskiego, Warszawa 1916
Kucharczyk O., Herby przedstawicieli nacji polskiej na Uniwersytecie Padewskim. Katalog znaków heraldycznych, Warszawa 2023
Łoziński W., Prawem i lewem, Lwow, 1904, t. II, wyd. 2, s. 163-205
Łuszczkiewicz W., Reszty zamku Herburta pod Dobromilem. Studium architektoniczne, „Sprawozdania Komisji do Badania Historii Sztuki w Polsce” 1896, t. V, s. 143-154
Malowanie Dobromilskie w domu Herburtów, „Pamiętnik Sandomierski” 1830, t. II, s. 207-213
Однороженко O., Герб роду панів Гербуртів ХІІІ–початку XVII ст., Średniowiecze polskie i powszechne 2019, t. 11 (15), s. 220-261
Однороженко O., Яблуко, трьома мечами простромлене: про герб роду панів Гербуртів, „Антиквар” 2024, nr 6 (139), s. 33-43
Okolski O., Orbis Polonus, Cracoviae 1643, t. II, s. 383-385
Paprocki B., Gniazdo cnoty zkąd herby rycerstwa sławnego Krόlestwa Polskiego, Wielkiego Księstwa Litewskiego, Ruskiego, Pruskiego, Mazowieckiego, Żmudzkiego y inszych Państw do tego Królestwa należących Książąt y Panów początek swoy maią, Krakόw 1578
Rodzina. Herbarz szlachty polskiej, oprac. Seweryn Uruski, Warszawa 1908, t. V, s. 129-133
Zaucha T., „Prawdą a pracą”. Sygnet drukarni w Dobromilu, [w:] Velis quod possis. Studia z historii sztuki ofiarowane prof. J. Ostrowskiemu, red. A. Betlej i in., Kraków 2016, s. 545-556