Raphaela Edelbauer ma silną pozycję w literaturze niemieckojęzycznej co najmniej od 2021 roku, kiedy została uhonorowana Austriacką Nagrodą Książkową za powieść DAVE. W tym utworze, jak i w innych swoich tekstach, nawiązuje do wyzwań współczesności i aktualnych debat, tytułowy DAVE to bowiem sztuczna inteligencja, która ma rozwiązać problemy ludzkości.
Jednak najintensywniej dyskutowaną powieścią pozostaje Das flüssige Land z 2019 roku, w której pisarka zajmuje się niechlubnym rozdziałem austriackiej historii. Naddunajski kraj, który przez wiele lat definiował siebie jako „pierwszą ofiarę Hitlera”, a początek II wojny światowej datował na 1938 rok, czyli na Anschluss, stale zmaga się z nierozliczoną przeszłością. Wielki udział w zbiorowej psychoanalizie odgrywa literatura, a zwłaszcza twórczość Thomasa Bernharda i Elfriede Jelinek, którzy bezlitośnie piętnowali austriacką niewinność. Cóż nowego zatem może wnieść powieść młodej pisarki? Na dodatek nawiązującej bardzo silnie i do Dzieci umarłych, i do Rechnitz Jelinek? Okazuje się, że całkiem sporo.
Narratorką powieści jest fizyczka pracująca nad habilitacją na temat fenomenu czasu. Pewnego dnia dowiaduje się, że jej rodzice zginęli w wypadku samochodowym. Ich ostatnią wolą było spocząć na cmentarzu w Groß-Einland, ich rodzinnej miejscowości. Nasza protagonistka nigdy tam jeszcze nie była, wyrusza na poszukiwania, ale ani GPS, ani żadne instytucje nie wiedzą nic o takim miasteczku; zupełnie przypadkiem wreszcie udaje się je odnaleźć. Groß-Einland to zamknięta społeczność, w której najważniejsze decyzje podejmuje pewna hrabina. Szczególnie drażliwym tematem jest wątek eksterminacji przymusowych pracowników w czasie II wojny światowej (obóz w fikcyjnym Groß-Einland to filia KZ-Mauthausen). Zmowa milczenia i władcza arystokratka? To zupełnie jak w Rechnitz Jelinek! I faktycznie, Edelbauer mówi wprost, że Jelinek jest powodem, dla którego ona sama pisze tak, jak pisze. Czy to słabość? Absolutnie nie, ponieważ mamy do czynienia z nader udaną wariacją wątków znanych z tekstów noblistki. Das flüssige Land to właściwie podszyty surrealizmem thriller, narratorka wchodzi bowiem w świat, w którym zawieszone zostają prawa fizyki – szczególnie czas zdaje się płynąć inaczej. Całe miasteczko zapada się, ale to pilnie strzeżona tajemnica. Z czasem sekretów pojawia się znacznie więcej, również śmierć rodziców w wypadku samochodowym nie była przypadkowa: prowadzili oni bowiem śledztwo dotyczące zniknięcia kilkuset ciał robotników przymusowych.
Protagonistka także podejmuje dochodzenie: w miejscowym archiwum stara się zdobyć informacje na temat lokalnej historii, znajduje liczne legendy na temat bogacenia się mieszkańców od kilkuset lat. Jednak czy na pewno może dać wiarę tym na poły fantastycznym opowieściom? Czy może są one wymówką dla zupełnie innych działań? I czym właściwie jest osuwanie się miejscowości w przepaść?
Oprócz elementów thrillera mamy tu powieść psychologiczną, skoncentrowaną na losach pojedynczej osoby, co bardzo oddala metodę pisania Edelbauer od jej idolki, Elfriede Jelinek. Jednak obie autorki pokazują wyraźnie, że nie ma ucieczki przed przeszłością, a ciała wymordowanych nigdy nie zostaną ukryte zbyt głęboko.
Powieść Das flüssige Land była nominowana do najważniejszego niemieckojęzycznego wyróżnienia literackiego: Niemieckiej Nagrody Książkowej.
dr Agnieszka Jezierska-Wiśniewska, absolwentka germanistyki i polonistyki na Uniwersytecie Warszawskim, pracuje w Zakładzie Literatur Niemieckiego Obszaru Językowego w Instytucie Germanistyki UW. Zainteresowania badawcze: polsko-niemiecki transfer kulturowy, twórczość Elfriede Jelinek, złe macierzyństwo w literaturze polskiej i niemieckojęzycznej, współczesna literatura polska, dystopie literackie, literatura dotycząca zmian klimatu, posthumanizm i transhumanizm. Współredaktorka tomów m.in.: (z Moniką Szczepaniak) „Elfriede Jelinek: Moja sztuka protestu. Eseje i przemówienia” (Warszawa 2012) oraz (z Moniką Szczepaniak i Pią Janke) „Jelineks Räume” (Wien 2017). Obecnie pracuje nad projektem: literatura jako forma aktywizmu klimatycznego.