BuwLOG

Książka miesiąca Biblioteki Austriackiej – październik 2026: Laura Freudenthaler „Arson”

Okładka książki

Rzadko się zdarza rzecz tak współczesna i jednocześnie tak dobra literacko, tak osobna jak Arson, trzecia powieść Laury Freudenthaler (Jung und Jung, Salzburg 2023). To książka o kryzysie klimatycznym, o bezsenności i apatii, o klinczu między pop-psychologią i ustrukturyzowaną terapią a poczuciem własnej jednostkowości, osobności własnego cierpienia. Nie ma tu zarazem ani grama plakatowego aktywizmu, ani jednego wytartego sloganu. Fabuła jest właściwie szczątkowa, jak gdyby w tych czasach także fabułowanie ulegało erozji. Można powiedzieć, że Arson to protokół odczytu świata przez narratorkę, która wyprowadza się z dotychczasowego życia i zatrzymuje się na wsi, gdzie zawiera cichy sojusz z polną myszą, przesiaduje na ławce i próbuje wyleczyć ranę na ustach. Towarzyszem jej niedoli jest pewien mężczyzna cierpiący na bezsenność, meteorolog, specjalista od pożarów lasu.

Dominującym żywiołem jest tu właśnie ogień – namacalny symbol obezwładniającego braku kontroli, najważniejszego chyba tematu powieści. Bohaterowie mają różne mechanizmy reakcji na taki stan rzeczy. Andrea, przyjaciółka narratorki, rozjeżdża wszystko walcem psychologizacji, wtłacza w ciasne ramki schematów terapeutycznych, które, jak się okazuje, coraz mniej przystają do nowej rzeczywistości. Wówczas nawet najsensowniejsze rady i diagnozy tracą sens. Z kolei narratorka wycofuje się ze świata, ogranicza telefony do znajomych i wypowiedziane słowa. A fascynat pożarów zbiera dane meteorologiczne i prowadzi dziennik snu, którego prowadzenie ma pomóc na bezsenność.

Wyłącza nocną lampkę, przewraca się na bok, poprawia koc – aktor, który odgrywa scenę dobrego zasypiania. O 1:00 bierze pierwszą słabą tabletkę, o 2:00 kolejną, nie zapala światła. Na szafce nocnej stoi szklanka wody, obok leżą tabletki. Po ciemku idzie do toalety. Do 3:00 ma jeszcze całkiem dobre poczucie czasu, potem nie odczuwa już upływu godzin. Odtąd pół godziny może trwać dwie, trzy lub tylko pięć minut, nie zdaje sobie sprawy, czy czas zwalnia, czy przyspiesza. Piekarnik w kuchni wyświetla godzinę – jasne, niebieskie cyfry. O 2:30 bierze jeszcze 1½ słabej tabletki. Żadnych łagodnych tabletek po 2:30, łącznie nigdy więcej niż 5. Oczy ma zamknięte, przed jego powiekami światła aut przemierzają pokój.

Przymus ciągłego rejestrowania rzeczywistości łączy go z narratorką. To jakby tryb awaryjny, który na pierwszy rzut oka przypomina chłodną, beznamiętnie racjonalną strategię, podczas gdy tak naprawdę jest obsesją, klątwą ciągłej obserwacji siebie i świata, od której nie można się uwolnić. Proza Freudenthaler to bowiem ascetyczna proza cichej grozy. Albo groźnej ciszy. To świat – ten w powieści i ten nasz, który powieść komentuje – gdzie więcej jest miejsc pustych niż wypełnionych przestrzeni, gdzie wszystko jest obce i niczego nie można być pewnym. Świat w jakimś sensie postapokaliptyczny, chociaż żadnej apokalipsy nie było, tylko powolna – ostatnio coraz szybsza – erozja. Ulegają jej wszystkie aspekty życia: ciało, które narratorka postrzega jakby osobno od siebie, relacje i przestrzeń wokół. To tryb maksymalnego oszczędzania energii, stan wycofania się z siebie.

Erozji ulega także język, co pokazuje się tu bardzo fizycznie i wprost – jej usta są uszkodzone, są jedną wielką raną, zgodnie z zaleceniem lekarki należy więc ograniczyć rozmowy i mimikę. Osamotnienie na receptę. Nawet najmniejszy ruch sprawia jej ból, a komunikacja z innymi, jedna z podstaw ludzkiego funkcjonowania, jest trwale zaburzona. Każda próba kontaktu wiąże się z ogromnym wysiłkiem i często kończy się fiaskiem, co tylko wzmacnia poczucie wyobcowania. Narratorka ogranicza się zatem do wydawania pomruków i gardłowych dźwięków, których uczy się od polnej myszy.

Zdań, które się ostają, jest niewiele, a takich, które coś znaczą – jeszcze mniej, tymczasem w rzeczywistości słowa i zdania przyłączają się do siebie, jedno za drugim. Każdego dnia strumień mowy. Mam zeszyt do słówek, taki jak kiedyś na lekcjach języka obcego. Nieznane wyrazy w kolumnie po lewej, a tłumaczenie, które pozwala je zrozumieć, po prawej. Na każdej stronie mojego zeszytu prawa kolumna jest pusta. W lewej, oddzielonej cienką bladoczerwoną linią, pojedyncze słowa, jedno pod drugim, czasem zwroty, całe zdania i urywki.

Freudenthaler wydaje się świadoma ambiwalencji swojej własnej roli, niewygodnej roli literatury w kryzysie – w pewnym momencie narratorka wspomina o pisarzu, który tylko opisywał pożary, ale nigdzie ich nie zgłosił. Może to jest właśnie słynne zdanie Adorna w wersji na nowe czasy, może tworzenie literatury w obliczu katastrofy klimatycznej w istocie jest barbarzyństwem. A może trzeba pisać, dopóki nie uschnie – albo nie spłonie – nam ręka. Jedno jest pewne: te i inne wątpliwości przyjdą Państwu do głowy po przeczytaniu powieści Arson.

https://magazynwizje.pl/sowinska-freudenthaler/

Tekst: Maja Sowińska, zdjęcia: Michał Dworakowski

Maja Sowińska (ur. 2002) – tłumaczy literaturę niemieckojęzyczną, głównie prozę i eseistykę, jak tylko jej się przypomni – studiuje polonistykę na UW. Pisuje szkice, recenzje i krótkie prozy. Nie patrzy pod nogi. Mieszka w ukochanej Warszawie.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *