W tym miesiącu obchodzimy Love Data Week – międzynarodowe święto poświęcone danym i dobrym praktykom ich wykorzystywania. Inicjatywa powstała w 2016 r. w USA jako tydzień „Kochaj swoje dane” (eng. Love Your Data week) i szybko przerodziła się w globalne wydarzenie łączące instytucje, organizacje, naukowców, studentów oraz wszystkich miłośników danych. Jej celem jest propagowanie wiedzy na temat zarządzania danymi badawczymi: ich tworzenia, porządkowania, przechowywania, udostępniania, ponownego wykorzystywania oraz ochrony. Od 2018 r. wydarzenie funkcjonuje pod nazwą Love Data Week, a od 2021 r. jego oficjalnym organizatorem jest ICPSR. Co dwa lata ten temat wraca na BuwLOG (edycja 2022 i 2024), jest to doskonała okazja, by przypomnieć, że relacja z danymi – podobnie jak każda inna – wymaga troski, planu i odpowiednich narzędzi. Dla wielu badaczy nie była to miłość od pierwszego wejrzenia, ale Love Data Week skutecznie pokazuje, że dobrze zarządzane dane potrafią się odwdzięczyć.
W tym kontekście warto przywołać ważne wydarzenie z lipca 2025 r., kiedy Ministerstwo Nauki ogłosiło Politykę otwartego dostępu do danych badawczych finansowanych ze środków publicznych. To pierwszy tego rodzaju ogólnokrajowy dokument strategiczny, którego celem jest przygotowanie gruntu pod szersze i systemowe udostępnianie danych pochodzących z badań finansowanych ze środków publicznych. Stanowi istotny krok w kierunku rozwoju otwartej nauki w Polsce i został opracowany zgodnie z art. 23 Ustawy z dnia 11 sierpnia 2021 r. o otwartych danych i ponownym wykorzystywaniu informacji sektora publicznego.
Prace nad Polityką prowadzone były w porozumieniu z szerokim gronem ekspertów reprezentujących środowisko naukowe i akademickie (m.in. współpracujących w ramach Sieć Kompetencji Otwartej Nauki – SKON; wcześniej tzw. DSCC-IN PL). Dokument jest skierowany do podmiotów sektora nauki i szkolnictwa wyższego, które wytwarzają dane badawcze dzięki finansowaniu publicznemu, ale jego zapisy będą miały znaczenie również dla instytucji wspierających ten sektor, takich jak: Narodowe Centrum Nauki (NCN), Narodowe Centrum Badań i Rozwoju (NCBR), Agencja Badań Medycznych (ABM), Narodowa Agencja Wymiany Akademickiej (NAWA) oraz Fundacja na rzecz Nauki Polskiej (FNP).
Ministerialna Polityka opisuje aktualny stan otwartych danych w Polsce, przedstawia cele główne i szczegółowe polityki. Zapowiada powstanie planu działań, który ma wskazywać konkretne sposoby realizacji postulatów zawartych m.in. w Programie Otwierania Danych na lata 2021-2027 i zapewnienia ich finansowania. Według tego programu dane powinny być dostępne bez ograniczeń licencyjnych oraz niezastrzeżone, udostępnione w sposób niedyskryminujący, upublicznione w wersji źródłowej, kompletne, aktualne i odczytywalne maszynowo. Polityka stanowi w dużej mierze mapę drogową dla przyszłych zmian prawnych, organizacyjnych i infrastrukturalnych, wskazując na konieczność budowy spójnego ekosystemu otwartych danych badawczych w Polsce oraz wdraża Dyrektywę (UE) 2019/1024 w sprawie otwartych danych i ponownego wykorzystywania informacji sektora publicznego.
Warto zwrócić uwagę na kilka istotnych aspektów dokumentu MNiSW:
- Podkreśla on znaczenie otwartych danych jako fundamentu nowoczesnej nauki – zwiększających widoczność i cytowalność badań, poprawiających transparentność i pozwalających uniknąć powielania kosztownych prac badawczych.
- Zakłada utworzenie Krajowej Sieci Centrów Kompetencji Otwartych Danych Badawczych oraz wdrożenie spójnych standardów udostępniania danych zgodnych z zasadami FAIR.
- Przewiduje powstanie ogólnokrajowego systemu IT wspierającego przechowywanie, wyszukiwanie i ponowne wykorzystywanie danych.
Polityka odwołuje się do kontekstu międzynarodowego – strategii UE, rekomendacji OECD i UNESCO, a także do rozwoju Europejskiej Chmury Otwartej Nauki (EOSC). Wskazuje na znaczenie współpracy i interoperacyjności pomiędzy krajowymi i międzynarodowymi podmiotami naukowymi.
UW dysponuje już odpowiednią infrastrukturą techniczną, w tym repozytorium Danych Badawczych UW oraz dziedzinowymi repozytoriami zarządzanymi przez Interdyscyplinarne Centrum Modelowania Matematycznego i Komputerowego UW. Zgodnie z zapisami ministerialnej Polityki, infrastruktura ta zostanie włączona do ogólnokrajowego systemu udostępniania danych. To wyraźny impuls do dalszego rozwoju, w szczególności w zakresie wypełnienia istniejących repozytoriów danymi i metadanymi oraz wspierania naukowców UW w zarządzaniu danymi badawczymi zgodnie z najlepszymi praktykami.
Przyjęcie tej Polityki przez Ministerstwo potwierdza zasadność dotychczasowych działań realizowanych w obszarze otwartych danych przez Uniwersytet Warszawski. Od lutego 2026 r. na UW zaczął obowiązywać otwarty mandat nawołujący do deponowania danych badawczych oraz planów zarządzania danymi badawczymi w repozytoriach danych, wynikający z Polityki otwartej nauki UW. Dane badawcze i publikacje powstałe po 1 lutego 2026 r. będą udostępniane w modelu otwartym. Szczegółowe informacje dotyczące wdrażania tego obowiązku można uzyskać w trakcie szkoleń prowadzonych przez Oddział Wspierania Nauki BUW oraz ICM UW. Aktualne terminy będą publikowane na stronach internetowych BUW i ICM UW.
ICM UW przygotował witrynę informacyjną info.danebadawcze.uw.edu.pl, która stanowi kompleksowe źródło wiedzy na temat zarządzania danymi badawczymi. Oferuje ona szczegółowe informacje o repozytorium Dane Badawcze UW, w tym instrukcję deponowania danych, opis kluczowych aspektów zarządzania nimi oraz odpowiedzi na najczęściej zadawane pytania. Użytkownicy znajdą tam m.in. wyjaśnienia dotyczące kosztów korzystania z repozytorium (zarówno deponowania, jak i pobierania danych), zasad udostępniania i licencjonowania, limitów danych, embarga, przypisywania DOI, zgodności z zasadami FAIR oraz sposobu cytowania danych. Witryna zawiera również informacje na temat używanego przez ICM UW oprogramowania i jego aktualizacji. Udostępniono też praktyczny poradnik opracowany przez pracowników ICM UW, który może być pomocny badaczom w ich codziennej pracy z danymi badawczymi (jest on również zdeponowany w Repozytorium Instytucjonalnym UW).
Przed nami jeszcze wiele wyzwań – od kwestii prawnych, przez szkolenia, po dostosowanie procedur i narzędzi. Jednak mając już solidne podstawy i klarowny kierunek rozwoju, możemy z optymizmem patrzeć na kolejne etapy wdrażania otwartej nauki na Uniwersytecie Warszawskim.
Karolina Minch, Oddział Wspierania Nauki, Pełnomocniczka Rektora UW ds. otwartej nauki