W 2023 roku za pośrednictwem Fundacji na Rzecz Studentów i Absolwentów Uniwersytetu Warszawskiego Universitatis Varsoviensis złożyliśmy do MKiDN wniosek o dofinansowanie kontynuacji projektu „Sztuka wojenna”. Wniosek został złożony w ramach programu „Kultura Cyfrowa”. To już trzecia edycja (edycja pierwsza, edycja druga) projektów związanych ze zbiorami BUW o tematyce militarnej. Tytuł obecnej edycji to: „Sztuka wojenna w wybranych obiektach Gabinetu Rękopisów, Gabinetu Zbiorów Kartograficznych i Gabinetu Starych Druków BUW”. Ministerstwo pozytywnie przyjęło nasz wniosek i już w maju 2024 roku mogliśmy zabrać się do pracy. Dostaliśmy dofinansowanie w kwocie 80 000 zł od Ministerstwa, oraz 20 032 zł z fundacji Universitatis Varsoviensis. Całkowita wartość to 100 032 zł. Projekt został rozłożony na dwa lata: 2024 i 2025. Zaczął się w maju 2024 a zakończy się w październiku 2025 roku. Czynności jakie obejmował projekt to: katalogowanie, skanowanie, przetwarzanie oraz publikowanie. Meritum była digitalizacja cennych zbiorów BUW związanych ze sztuką wojenną. W tej edycji Sztuki wojennej znalazło się 48 map, 34 rękopisy i 36 starych druków.
Merytoryczna strona projektu prezentuje się równie ciekawie co w poprzednich edycjach. Z całą pewnością zainteresuje zarówno naukowców, studentów, uczniów jak i pasjonatów historii.
Jeśli chodzi o zasób z Gabinetu Zbiorów Kartograficznych projekt objął miedzioryty, głównie z połowy XVII i XVIII wieku oraz kilka z początku XIX stulecia, które przedstawiają zdarzenia z wojny o niepodległość Niderlandów 1568–1648, wojen siedmioletniej (1756–1763), o sukcesję bawarską (1778–1779) i z okresu wojen napoleońskich.
Grafiki pochodzą w przeważającej większości z dzieł traktujących o tej tematyce, m.in. z siedemnastowiecznych utrechckich edycji Fredrick Hendrick van Nassauw, prince vä Orangien zyn leven en bedryf, księgi sławiącej czyny przedstawiciela niemieckiej dynastii Nassau, zwanej też orańską, Fryderyka Henryka Orańskiego; ponadto z wydawanego we Frankfurcie nad Menem i Wiedniu w 2. połowie XVII wieku Teatro del Belgio o Sia Descritione Delle Diecisette Provincie Del Medesimo autorstwa Galeazza Gualda Priorato, Histoire militaire du prince Eugene de Savoye, du prince et duc de Marlborough, et du prince de Nassau-Frise […], które ukazało się w Hadze w 1729 roku, czy Geschichte des siebenjährigen Krieges in Deutschland zwischen dem Könige von Preußen und der Kaiserin Königin mit ihren Alliirten z 1787 roku.
Istotnym argumentem podczas wyboru materiału była także proweniencja dwóch obiektów – pochodzą z biblioteki w Nieświeżu. Oba zostały opatrzone na odwrocie czerwoną okrągłą pieczątką z orłem Radziwiłłów i napisem „Bibljoteka Ordynacji Nieświeżskiej”.
Jednym z ciekawszych obiektów jest miedzioryt, zatytułowany Veroveringe van Thienen Anno 1635 (BUW M. 4118), ukazuje podbój miejscowości Tienen w Niderlandach hiszpańskich (obecnie jest to miasto leżące w środkowej Belgii, w prowincji Brabancja Flamandzka) przez armię pod dowództwem Fryderyka Henryka Orańskiego. Przedstawiono perspektywiczny plan miasta z najważniejszymi budowlami, kościołem i ratuszem oraz siecią ulic, w chwili gdy przez bramę w murach wdzierają się do niego wojska francusko-niderlandzkie. Na pierwszym planie atakuje konnica, a piechota naciera na miasto od zachodu. Miejscowość została splądrowana i zniszczona.
Materiały z Gabinetu Rękopisów są kontynuacją archiwum gen. Jana Krukowieckiego. Większość jednostek z tego archiwum została opracowana i udostępniona w postaci cyfrowej we wcześniejszych edycjach Sztuki wojennej. W obecnej dokończyliśmy digitalizację tych wyjątkowo cennych materiałów. Ponadto rozpoczęliśmy udostępnianie w bibliotece cyfrowej Crispa skanów dokumentów z pieczęciami. Jednym z ciekawszych jest Glejt Jana Sobieskiego (BUW Rps nr 1909), z czasów gdy był hetmanem wielkim koronnym, do przedstawienia wojsku zaporoskiemu dla komisarza królewskiego Krzysztofa Łasko porucznika roty księcia Aleksandra Janusza Ostrogskiego, który udawał się do hetmana wojska zaporoskiego Piotra Doroszenki i do Białej Cerkwi dla zbadania tam skarg zanoszonych do króla na tamtejszą załogę.
Dokument został wystawiony 20 września 1670 roku w obozie pod Trębowlą. Kilka lat wcześniej 5 lutego 1668 Jan Sobieski został hetmanem wielkim koronnym. Funkcję tę łączył z powierzoną mu już wcześniej godnością marszałka wielkiego koronnego co przyniosło Sobieskiemu władzę nad wojskiem i w znacznej mierze nad dyplomacją państwową. Z tego powodu był jednym z najważniejszych polityków ówczesnej Rzeczypospolitej. Omawiany dokument jest świadectwem sprawowania tejże władzy.
Na dokumencie widnieje owalna pieczęć odciśnięta przez papier, rozmiarów 5,5 x 4,5 cm z 5-polową tarczą z herbami: Rawicz, Sas, Gozdawa, Lubicz i pośrodku Janina. Napis w otoku brzmi: „Jan Sobieski Marszałek y Hetman Wielki Koronny Str Gnie Sta”. Po lewej stronie od pieczęci znajduje się podpis w formie: „J. Sobieski m.p.” a to oznacza, że jest to jego podpis własnoręczny.
Na odwrociu dokumentu znajduje się pieczątka z napisem: ”Wł. M. Branicki. Frascati”, która jest świadectwem przynależności tego dokumentu do kolekcji Władysława Michała Piusa Branickiego (1848-1914), który w swej rezydencji Frascati w Warszawie zgromadził bibliotekę złożoną z wielu cennych książek.
Warto również zwrócić uwagę na Patent Tadeusza Kościuszki, Naczelnika Najwyższej Siły Zbrojnej Narodowej (BUW Rps. Nr 2004), w którym nadaje on szarżę podporucznika w Regimencie Pieszym 16-tym wojska koronnego Teodorowi Glince, podoficerowi tegoż regimentu.
Patent został wystawiony 7 czerwca 1794 r. w obozie pod Małogoszczem. Jest to drukowany formularz wypełniony ręcznie i podpisany oraz ostemplowany pieczęcią Naczelnika Siły Zbrojnej Narodowej. W środku pola pieczęci znajduje się znajduje się dewiza: „Wolność, Całość i Niepodległość”.
Obecna edycja projektu jest pierwszą, w której swoje zbiory udostępnił również Gabinet Starych Druków. Tematyka wybranych druków z tego gabinetu obejmuje m.in.: organizację armii i taktykę wojskową, historię wojen, kampanii i konfliktów w Europie, prawo wojny i pokoju, refleksję nad dyplomacją i stosunkami międzynarodowymi oraz refleksje nad organizacją wojsk tureckich i sposobami walki z nimi. Wybrane druki, dzięki swojej unikalności, pozwalają prowadzić pogłębione badania nad: rozwojem europejskiej i polskiej myśli wojskowej, wpływem idei oświeceniowych na reformy armii w Polsce w XVIII wieku, kształtowaniem zasad prawa międzynarodowego w kontekście wojen i polityki europejskiej oraz kulturą wojskową państwa polskiego w epoce saskiej i stanisławowskiej.
Warto się przyjrzeć w tej kolekcji np. Remarques Sur Le Militaire Des Turcs Et Sur La Façon De Les (BUW 142618). Autor Charles‑Emmanuel de Warnery oficer w służbie pruskiej i króla polskiego, pochodzący z francuskojęzycznego kantonu Vaud, zyskał uznanie nie tylko jako żołnierz, lecz również jako autor licznych opracowań wojskowych analizujących taktykę i strukturę armii europejskich oraz imperiów wschodnich. W swej pracy „Remarques sur le militaire des Turcs et des Russes” porównał armię turecką i rosyjską ze szczególnym uwzględnieniem organizacji wojsk, ich uzbrojenia i strategii, a także przedstawił praktyczne wskazówki jak skutecznie prowadzić działania przeciwko Turkom. Jego analizy inspirowane zarówno doświadczeniem praktycznym jak i obserwacjami taktycznymi uważane były za nowatorskie i cenione wśród ówczesnych teoretyków wojskowości. Dzieło było popularne w Europie, a rosyjski generał Piotr Rumiancew zamówił do swojego oddziału kilka egzemplarzy, by mogli zapoznać się z nim jego oficerowie.
Ciekawą pozycją jest również Le Mareschal De Bataille (BUW 3.14.1.14/3) autorstwa sieur de Lostelneau marszałka polnego w armiach Jego Królewskiej Mości oraz sierżanta‑majora Gwardii Francuskiej. To klasyczne XVII-wieczne kompendium sztuki wojennej niezwykle istotne dla badań nad praktyką wojskową epoki nowożytnej. Druk zawiera szczegółowe informacje na temat różnych aspektów taktyki wojskowej i manewrów, w tym posługiwania się bronią, ewolucji formacji i rozmieszczania batalionów przeciwko piechocie i kawalerii. Książka zawiera również krótką dyskusję na temat rozważań suwerena przed wyruszeniem na wojnę oraz podsumowanie funkcji generałów armii i innych wysokich rangą oficerów.
Wszystkie zdigitalizowane w tej edycji mapy, stare druki i rękopisy trafiły do biblioteki cyfrowej Crispa i zostały umieszczone w kolekcji „Sztuka wojenna w zbiorach Biblioteki Uniwersyteckiej w Warszawie”. Zachęcamy do jej przeglądania. Znalazły się w niej również wszystkie pozycje z poprzednich edycji Sztuki wojennej.
Adam Owczarczyk, Oddział Rozwoju Zasobów Elektronicznych
Agnieszka Fabiańska, Gabinet Rękopisów
Małgorzata Uba, Gabinet Zbiorów Kartograficznych
Nataliia Tsekh, Gabinet Starych Druków
