Lato zbliża się ku końcowi, większość z nas urlopy ma już za sobą. Niektórzy zdążyli nawet zapomnieć, jak właściwie je spędzili. Pamiętamy za to, jak powinny wyglądać dobre wakacje: gdzie pojechać, co zobaczyć, czym się zachwycić i – najlepiej – czym później pochwalić. W tej odsłonie ReInterpretacji pytamy, kto właściwie kształtuje nasze wyobrażenia o „dobrym” wypoczynku. Prezentujemy trzy publikacje, które pokazują, że to pytanie jest aktualne od ponad stu lat. Zaczynamy w Warszawie przełomu XIX i XX wieku, gdzie wakacje bywały bardziej przedstawieniem niż odpoczynkiem. Później zaglądamy do czeskiego uzdrowiska, by sprawdzić, kiedy „pacjent” zamienił się w „klienta”. Kończymy w teraźniejszości, wśród influencerów podróżniczych, którym ufamy coraz mniej.
Wakacje jako spektakl statusu
Turysta z prawdziwego zdarzenia czy uczestnik towarzyskiego przedstawienia? Dr Marek Olkuśnik w pracy Podróż, turystyka i wypoczynek pozamiejski w świadomości społeczeństwa Warszawy na przełomie XIX i XX wieku, napisanej pod kierunkiem prof. dr hab. Marii Nietykszy w Instytucie Historycznym UW, pokazuje, że w Warszawie przełomu XIX i XX wieku odpowiedź w dużej mierze zależała od zasobności portfela. Sięgając po kategorię „konsumpcji na pokaz” Thorsteina Veblena autor dowodzi, że wakacyjne wojaże elit służyły przede wszystkim temu, by być widzianym w odpowiednim miejscu – niekoniecznie temu, by coś rzeczywiście zobaczyć i poznać. Klasa średnia, chcąc dotrzymać kroku, musiała uzasadniać wyjazdy poważniej: względami zdrowotnymi, edukacyjnymi, a czasem patriotycznymi (bojkot pruskich uzdrowisk to jeden z bardziej pomysłowych argumentów). Robotnicy i służba domowa na takie rozterki nie mieli czasu – ich formą wakacji były niedzielne wypady na Bielany.
Olkuśnik, M. (2013), Podróż, turystyka i wypoczynek pozamiejski w świadomości społeczeństwa Warszawy na przełomie XIX i XX wieku
Korzystanie z tego materiału możliwe jest zgodnie z właściwymi przepisami o dozwolonym użytku.
Pacjent, gość czy klient?
Kilka dekad później słownictwo bywa równie wymowne co portfel. Dr Robert Kulmiński z Instytutu Slawistyki Zachodniej i Południowej UW prześledził w artykule Kto odwiedza uzdrowiska? kronikę czeskiego uzdrowiska w Jáchymovie z lat 1945-2008 i zauważył, że kolejne określenia przyjeżdżających – „pacjent”, „gość”, a po 1989 roku „klient” – to nie przypadek stylistyczny lecz ślad epoki. Korzystając z analizy dyskursu Michela Foucaulta (metody badającej nie fakty lecz sposób, w jaki się o nich mówi), autor pokazuje, że każde z tych słów każe inaczej traktować to samo ciało: raz jako przedmiot kontroli medycznej, raz jako gościa zaproszonego do przyjemności, a wreszcie – jako źródło przychodu. Nie jest chyba przypadkiem, że ostatnia zmiana zbiegła się w czasie z prywatyzacją ośrodka – słownictwo, jak się okazuje, potrafi podążać za pieniędzmi równie wiernie jak niegdyś warszawska klasa średnia za modą na wyjazdy do wód.
Kulmiński, R. (2022), „Kto odwiedza uzdrowiska?”, Turystyka Kulturowa, nr 125 (4/22), s. 86-101
Publikacja dostępna na licencji CC-BY-SA.
Influencer wie lepiej?
Sto lat temu obraz udanego wypoczynku kreowała prasa. Dziś tę rolę przejęli influencerzy – z tą różnicą, że coraz mniej im wierzymy. Aneta Pawłowska-Legwand z Uniwersytetu Jagiellońskiego w artykule opublikowanym w wydawanym przez Wydział Geografii i Studiów Regionalnych UW czasopiśmie Prace i Studia Geograficzne na podstawie wywiadów z 38 osobami wyodrębniła siedem powodów tego kryzysu zaufania. Na czele listy stoi nachalna reklama – wskazało ją blisko trzy czwarte badanych. Tuż za nią – sposób opowiadania oraz „filtrowanie” rzeczywistości, czyli sztuka fotografowania Fontanny di Trevi tak, by nie było widać tłumu turystów. Wśród pozostałych powodów jest też coś bardziej ludzkiego: część badanych przyznaje, że mimo świadomości tego, że influencerzy przekłamują rzeczywistość i tak korzysta z ich treści – bo po prostu nie ma nic lepszego pod ręką.
Pawłowska-Legwand, A. (2025), Dlaczego przestajemy wierzyć influencerom? Wiarygodność i zaufanie do treści z mediów społecznościowych w korzystaniu z informacji przed podróżą turystyczną, Prace i Studia Geograficzne, 70.1, s. 25-43
Publikacja dostępna na licencji CC-BY-NC-ND.
Michał Mirowski, Oddział Wspierania Nauki
Redakcja Repozytorium Instytucjonalnego UW