Temat obecnych i przyszłych wyzwań stojących przed bibliotekami z jednej strony uznać można za duże uogólnienie, bo przecież zawsze jakieś wyzwania i kwestie do rozwiązania się znajdą, ale z drugiej jest to ciągły dylemat, pytania, przed którymi stoją biblioteki w związku z rozwojem technologii, przemianami społecznymi i innymi czynnikami. Warto zatem od czasu do czasu poświęcić czas i przyjrzeć się jak biblioteki sobie radzą, co planują i w jakim kierunku rozwijają swoje działania. Dobrą okazją do takich rozważań są konferencje branżowe. III Ogólnopolska Konferencja Naukowa pt. Bibliotekarz 4.0 – wyzwania dla bibliotek – teraźniejszość i przyszłość zorganizowana 16 października 2025 r. przez Bibliotekę Główną Wojskowej Akademii Technicznej w Warszawie obejmowała dwa obszary obecnej i przyszłej działalności bibliotek: funkcjonowania w świecie nowych technologii oraz inkluzywności zawodu bibliotekarza.
Nietrudno domyślić się, że jednym z głównych motywów z obszaru nowoczesnych technologii, który przewijał się w wypowiedziach prelegentów była Sztuczna Inteligencja (Artificial Intelligence – AI). Warto przypomnieć, że termin ten funkcjonuje od połowy XX w. – w 1950 r. brytyjski matematyk Alan Turing starał się wyjaśnić, czy maszyny mogą myśleć. Przyjmuje się, że określenia Arificial Intelligence po raz pierwszy użył John McCarthy w 1955 r. do zdefiniowania gałęzi informatyki, która miała umożliwiać budowę maszyn zdolnych do wykonywania zadań będących domeną ludzi, szczególnie takich, które wymagają ludzkiej inteligencji.
Na konferencji tematyka referatów była zróżnicowana – od neuronauki po inkluzywność. Pierwsze wystąpienie pt. Biblioteka i mózg – partnerstwo (nie)oczywiste. Nieświadome i świadome zastosowanie neuronauki miało na celu pokazanie, że wiedza o pracy mózgu, pamięci czy procesach uczenia się jest przydatna w pracy bibliotekarzy m.in. w rozwijaniu kreatywności, budowaniu relacji z użytkownikami, po to aby biblioteki stawały się nowoczesnymi centrami aktywności intelektualnej i emocjonalnej, jak określiła to prelegentka Dorota Bill-Skorupa z Głównej Biblioteki Komunikacyjnej.
Poruszane były zagadnienia technologiczne jak dostępność cyfrowa, technologie asystujące i obszary, w których zastosowanie sztucznej inteligencji może ułatwić tworzenie zbiorów cyfrowych dostępnych dla osób z niepełnosprawnościami. Ale także wirtualna rzeczywistość (VR – Virtual Reality), interfejs BCI (ang. brain computer interfaces) – ulepszony, nowoczesny interfejs mózg-komputer, dzięki któremu użytkownicy technologii BCI będą mogli odkrywać doświadczenia online, pozostawiając niewidzialny ślad zainteresowań w postaci sygnatur pochodzących z danych neuronowych, co zostało zaprezentowane na przykładzie projektu BITSCOPE (Brain Integrated Tagging for Social Curated Online Personalised Experience).
Inne wystąpienia dotyczyły m.in. udogodnień oferowanych pracownikomw naukowym w bibliotekach akademickich na uczelniach rolniczych i przyrodniczych (od kompleksowego wsparcia w zakresie otwartej nauki, zarządzania danymi badawczymi, bibliometrii, po innowacyjne usługi jak analiza celowana). Total Experience (TX) czyli ogólne doświadczenie wszystkich osób mających kontakt z marką czy instytucją – to kolejne po User Experience (UX) – doświadczeniu użytkownika wprowadzającym zmianę paradygmatu z zasobów na użytkownika – pojęcie, które bibliotekarz powinien przyswoić i wdrożyć do codziennej praktyki, a w połączeniu z Library User Experience (LUX) stosować Total Library Experience Management – zarządzanie całościowym doświadczeniem bibliotecznym, które integruje wszystkie aspekty działalności biblioteki w celu stworzenia płynnego, pozytywnego doświadczenia zarówno dla użytkowników, jak i pracowników to zintegrowane podejście wykorzystujące technologię i dane, aby doświadczenia były bardziej angażujące, wydajne i spersonalizowane.
Lilianna Nalewajska, Oddział Usług Informacyjnych i Szkoleń
Fascynująca relacja! Termin „Bibliotekarz 4.0” brzmi trochę jak z filmu sci-fi, ale czytając o interfejsach BCI i neuronauce, widzę, że przyszłość dzieje się tu i teraz. Najbardziej trafił do mnie fragment o „Total Experience” – to świetne podejście. Biblioteka już dawno przestała być tylko magazynem książek, a staje się centrum doświadczeń.
Mimo tych wszystkich technologicznych nowinek, mam nadzieję, że czynnik ludzki pozostanie najważniejszy. AI może świetnie przetwarzać dane, ale to człowiek ma empatię. Ja staram się łączyć te dwa światy: uwielbiam papierowe książki i atmosferę BUW-u, ale w życiu codziennym korzystam z cyfrowych ułatwień. Choćby przy zakupach sprzętu do czytania e-booków czy nowości wydawniczych – zawsze najpierw sprawdzam ekupony.pl, żeby nie przepłacać. W końcu bycie „smart” w dzisiejszych czasach to nie tylko sztuczna inteligencja, ale też mądre zarządzanie własnym portfelem, żeby starczyło na więcej kultury .
Dzięki za ten wpis, daje do myślenia!