Równość (płci) na piątkę – Cel 5. Zrównoważonego Rozwoju ONZ
Równość płci, czyli piąty Cel Zrównoważonego Rozwoju ONZ, bywa przedstawiana jako kwestia w dużej mierze rozwiązana. Choć kobiety w wielu krajach mają zagwarantowane prawa wyborcze i coraz częściej uczestniczą w życiu publicznym na równi z mężczyznami, formalne równouprawnienie nie zawsze oznacza rzeczywistą równość.
W świecie gwałtownych przemian technologicznych, politycznych i kulturowych pytanie o równość okazuje się jednocześnie pytaniem o jakość demokracji i kierunek rozwoju współczesnych społeczeństw. Znaczenie równości płci dostrzega również Uniwersytet Warszawski. Na naszej uczelni działa Zespół Równościowy UW, którego zadaniem jest wspieranie rozwiązań sprzyjających budowaniu otwartego i inkluzywnego środowiska akademickiego.
Strategicznym dokumentem wyznaczającym kierunki tych działań był przyjęty w 2020 r. Plan Równości Płci dla Uniwersytetu Warszawskiego wraz z Planem działań równościowych na lata 2020–2023 (wydłużony do 2024). Dokument, skierowany do całej społeczności akademickiej – osób studiujących, pracujących i doktoryzujących się – powstał w oparciu o badania potrzeb, konsultacje eksperckie oraz analizę dobrych praktyk stosowanych na europejskich uczelniach. Plan koncentrował się na pięciu obszarach: zwiększaniu świadomości znaczenia równości i różnorodności, wspieraniu karier naukowych kobiet, dążeniu do równowagi płci w procesach rekrutacyjnych, ułatwianiu łączenia pracy z życiem rodzinnym oraz zwiększaniu zrównoważonej reprezentacji płci w gremiach decyzyjnych i eksperckich. Budowanie równościowego środowiska akademickiego wymaga nie tylko deklaracji, lecz także systemowych rozwiązań i długofalowego zaangażowania całej społeczności uczelni.
Trzy publikacje zgromadzone w Repozytorium Instytucjonalnym Uniwersytetu Warszawskiego pokazują, że budowanie równości płci jest procesem wymagającym stałej refleksji nad mechanizmami wykluczenia. Wyzwania związane z realizacją piątego celu ONZ wykraczają poza kwestie zatrudnienia i reprezentacji politycznej – obejmują także język debaty publicznej, podział obowiązków opiekuńczych oraz dostęp do ochrony zdrowia.
Polityczne spory o równość
Choć równość płci jest jednym z fundamentów współczesnych demokracji, w ostatnich latach coraz częściej staje się przedmiotem politycznych sporów. Pojęcie „gender” przestało funkcjonować wyłącznie jako kategoria badawcza czy narzędzie opisu rzeczywistości społecznej. Dla wielu środowisk stało się symbolem głębszych przemian kulturowych, budzących zarówno nadzieje, jak i obawy.
Jak pokazują dr hab. Agnieszka Graff-Osser i dr hab. Elżbieta Bekiesza-Korolczuk w książce Anti-Gender Politics in the Populist Moment, kampanie wymierzone w tak zwaną „ideologię gender” nie są prostą kontynuacją wcześniejszych ruchów antyfeministycznych. Autorki przekonują, że mamy do czynienia z nową konfiguracją polityczną, w której sprzeciw wobec równości płci stał się jednym z kluczowych elementów współczesnego prawicowego populizmu.
Analizując przypadki z różnych krajów badaczki pokazują, że narracje antygenderowe skutecznie wykorzystują społeczne lęki związane z niepewnością ekonomiczną, zmianami kulturowymi i kryzysem zaufania do instytucji demokratycznych. W tym ujęciu „gender” funkcjonuje jako pojemny symbol, któremu przypisuje się odpowiedzialność za szereg problemów społecznych – od osłabienia więzi rodzinnych po utratę narodowej tożsamości.
Szczególne miejsce w książce zajmuje analiza Polski, przedstawionej na tle szerszych procesów zachodzących w Europie i na świecie. Autorki zwracają uwagę, że antygenderowa retoryka często wykorzystuje język antykolonialny, przedstawiając idee związane z równością płci jako zewnętrzne i narzucone przez elity lub instytucje ponadnarodowe. Jednocześnie dr hab. Agnieszka Graff-Osser i dr hab. Elżbieta Bekiesza-Korolczuk opisują rozwój oddolnych ruchów feministycznych, które odpowiadają na konserwatywną mobilizację nowymi formami zaangażowania społecznego.
Graff, A., Korolczuk, E. (2021), Anti-Gender Politics in the Populist Moment
Publikacja dostępna na licencji CC-BY-NC-ND.
Work-life balance a praca zdalna kobiet i mężczyzn
Elastyczne formy zatrudnienia i możliwość pracy z domu są często przedstawiane jako rozwiązania sprzyjające godzeniu życia zawodowego z prywatnym. Czy jednak korzyści płynące z pracy zdalnej rozkładają się równomiernie między kobietami i mężczyznami? Na to pytanie odpowiada dr hab. Agnieszka Kurowska w artykule „Gendered Effects of Home-Based Work on Parents’ Capability to Balance Work with Non-work”, porównując sytuację rodziców pracujących w Polsce i Szwecji – krajach reprezentujących odmienne modele podziału obowiązków domowych i opiekuńczych. Autorka proponuje spojrzeć na równowagę między pracą a życiem prywatnym nie jako na indywidualną umiejętność zarządzania czasem, lecz jako realną możliwość godzenia różnych ról społecznych. Kluczowym pojęciem staje się tutaj double burden, wynikające z konieczności jednoczesnego wykonywania pracy zarobkowej i nieodpłatnej pracy opiekuńczej.
Wyniki badań pokazują, że niezależnie od kraju mężczyźni dysponują większymi możliwościami zachowania równowagi między pracą a życiem pozazawodowym niż kobiety. Jednocześnie różnice te okazują się wyraźnie mniejsze w Szwecji, gdzie bardziej partnerski model rodziny znajduje odzwierciedlenie w polityce społecznej. Szczególnie interesujące są wnioski dotyczące pracy wykonywanej z domu. W Polsce jej negatywne konsekwencje w postaci zwiększonego obciążenia obowiązkami opiekuńczymi dotyczą przede wszystkim matek. Ojcowie pracujący zdalnie w znacznie większym stopniu potrafią oddzielić pracę zawodową od obowiązków domowych. W Szwecji natomiast negatywny wpływ pracy z domu odczuwają zarówno kobiety, jak i mężczyźni, co może świadczyć o bardziej równomiernym podziale odpowiedzialności za opiekę.
Badanie przypomina, że rozwiązania technologiczne i organizacyjne same w sobie nie gwarantują równości płci. Nawet najbardziej elastyczne formy zatrudnienia mogą utrwalać istniejące nierówności, jeśli nie towarzyszą im zmiany społeczne dotyczące podziału nieodpłatnej pracy wykonywanej w domu.
Kurowska, A. (2018), „Gendered Effects of Home-Based Work on Parents’ Capability to Balance Work with Non-work. Two Countries with Different Models of Division of Labour Compared”.
Publikacja dostępna na licencji CC-BY-NC-ND.
Równość dostępu do opieki zdrowotnej
Dostęp do opieki zdrowotnej jest jednym z podstawowych praw człowieka. W praktyce jednak możliwość skorzystania z pomocy medycznej wciąż zależy od wielu czynników społecznych i kulturowych. Badania pokazują, że dyskryminacja w ochronie zdrowia wywołuje podwójnie negatywne skutki. Z jednej strony ogranicza równy dostęp do świadczeń i zmniejsza szanse na uzyskanie potrzebnej pomocy medycznej. Z drugiej, osłabia zaufanie pacjentów do personelu medycznego i całego systemu opieki zdrowotnej. Konsekwencje te szczególnie dotykają grupy znajdujące się w mniej uprzywilejowanej sytuacji społecznej. Szczególnie narażone na nierówne traktowanie są osoby należące do różnego rodzaju mniejszości – seksualnych i płciowych, etnicznych i rasowych oraz religijnych i światopoglądowych.
Międzynarodowy zespół badaczy, w którego skład weszli m.in. prof. dr hab. Paweł Łuków, dr Anna Chowaniec i dr Katarzyna Bielińska-Kowalewska z Uniwersytetu Warszawskiego, w artykule „Social Diversity and Access to Healthcare in Europe: how Does European Union’s Legislation Prevent from Discrimination in Healthcare?” analizuje, w jaki sposób prawo Unii Europejskiej chroni pacjentów przed dyskryminacją w dostępie do świadczeń zdrowotnych. Autorzy prześledzili unijne akty prawne i dokumenty obowiązujące w latach 2007-2019, koncentrując się na trzech obszarach różnorodności społecznej: tożsamości płciowej i orientacji seksualnej, pochodzeniu etnicznym i rasowym oraz religii i światopoglądzie.
Analiza pokazuje, że choć zasada równego traktowania należy do podstawowych wartości Unii Europejskiej, jej praktyczne zastosowanie w obszarze ochrony zdrowia pozostaje niepełne. Obowiązujące przepisy wtórnego prawa unijnego (takie jak rozporządzenia, dyrektywy, decyzje) zapewniają ochronę przed dyskryminacją przede wszystkim ze względu na płeć oraz pochodzenie rasowe lub etniczne. Znacznie słabiej uregulowane pozostają kwestie związane z religią, orientacją seksualną czy tożsamością płciową.
Łuków, P., Ramšak, M., Doričić, R., Chowaniec, A., Nowak, M., Orzechowski, M., Steger, F., Zupanič-Slavec, Z., Muzur, A., Bielińska-Kowalewska, K. (2020), „Social Diversity and Access to Healthcare in Europe: how Does European Union’s Legislation Prevent from Discrimination in Healthcare?”
📚 Link do artykułu [plik dostępny na stronie wydawcy]
Publikacja dostępna na licencji CC-BY-NC-SA.
W Repozytorium Instytucjonalnym Uniwersytetu Warszawskiego można łatwo odnaleźć publikacje powiązane z poszczególnymi Celami Zrównoważonego Rozwoju ONZ. Wystarczy skorzystać z filtra „cele zrównoważonego rozwoju” dostępnego w panelu bocznym po lewej stronie wyników wyszukiwania i wybrać interesujący cel, np. Cel 5. Równość płci. Dzięki temu można przeglądać publikacje przypisane do danego celu oraz odkrywać badania prowadzone na Uniwersytecie Warszawskim, które wspierają realizację Agendy 2030.
Karolina Minch, Oddział Wspierania Nauki, Pełnomocniczka Rektora ds. otwartej nauki
Redakcja Repozytorium Instytucjonalnego UW