Nienawiść i przemoc zaczyna się od słowa. Od nieskutecznej lub konfrontacyjnej komunikacji. Od braku zrozumienia i otwartości nastawionej na porozumienie.
W wypowiadanych/pisanych przez nas słowach tkwi ogromna siła. Mogą poprawić komuś nastrój, wprawić w zakłopotanie, wywrócić życie do góry nogami – w pozytywnym lub negatywnym sensie. Przykłady? Zdania: Pięknie dziś wyglądasz, Świetnie się spisałeś, Umówisz się ze mną na randkę?, Jestem w ciąży, Nienawidzę cię, Chcę się zabić. Każde ma inną wagę, może mieć też inne znaczenie i wpływ w zależności od kontekstu, w którym jest artykułowane, jednak każde, bez wyjątku, w jakiś sposób wpływa na emocje odbiorcy, modeluje je w mniejszym lub większym stopniu.
Może to trywializm, ale wydaje mi się, że coraz bardziej lekceważymy znaczenie słów – zwłaszcza w komunikacji uprawianej za pośrednictwem mediów społecznościowych. Nawet jeśli uznamy to za banał, warto przypominać, że komunikacja werbalna w dużej mierze kształtuje rzeczywistość, która nas otacza. Władze Uniwersytetu Warszawskiego już w ubiegłym roku podjęły działania mające na celu zwalczanie przemocy słownej i zapobieganie jej przejawów. Więcej o procedurach szybkiej reakcji na mowę nienawiści oraz o kampanii UWażajmy na słowa można przeczytać na stronach:
https://www.uw.edu.pl/przeciwdzialanie-mowie-nienawisci-na-uw/?highlight=hejt, https://uwazajmynaslowa.uw.edu.pl/
Do pogłębionych przemyśleń nad możliwymi skutkami wyrażanych przez nas komunikatów skłaniają również prezentowane poniżej publikacje poświęcone analizie hejtu, przestępstwom popełnianym z nienawiści oraz prewencji samobójstw. Szczególnej uwadze czytelników polecam zwłaszcza poradnik dający praktyczne wskazówki, w jaki sposób przeciwdziałać samobójstwom. Zawarte w nim rady przydadzą się każdemu, nie tylko – co sugeruje tytuł – studentom dziennikarstwa, dziennikarzom i pracownikom mediów.
Sprawcza moc słowa
Wbrew pozorom, termin hejt nie powinien kojarzyć się jedynie z wyrażoną wprost nienawiścią, do czego skłaniałaby etymologia tego słowa od angielskiego hate = nienawiść, nienawidzić. Według dr. Pawła Trzaskowskiego hejt charakteryzuje raczej pogarda, stawianie nadawcy komunikatu w pozycji uprzywilejowanej, czy – bardziej ogólnie – negatywne nacechowanie wyrażanych emocji. W swojej rozprawie nie tylko starał się szczegółowo omówić i zdefiniować zjawisko hejtu na podstawie licznych przykładów zaczerpniętych z forów internetowych, ale także wskazał potencjalne przyczyny formułowania tego typu wypowiedzi. Wśród czynników sprzyjających używaniu nieetycznego języka w Internecie wymienił: ”zdjęcie odpowiedzialności, zwiększenie zasięgu, ułudę uczestnictwa oraz prowokacyjny charakter tekstu wyjściowego” (s. 21). Poczucie anonimowości i bezkarność ośmiela do wypowiadania w Internecie opinii, na które prawdopodobnie większość autorów nie odważyłaby się poza rzeczywistością wirtualną. Autor rozprawy jednoznacznie określa hejt jako formę przemocy, której należy przeciwdziałać, między innymi poprzez edukowanie użytkowników Internetu oraz zmianę reguł działania forów – zwiększając odpowiedzialność za zamieszczane treści i wyznaczanie pozytywnych wzorców komunikacji.
Trzaskowski, P. (2020), Hejt w komentarzach internetowych – pragmalingwistyczna analiza zjawiska
Korzystanie z tego materiału możliwe jest zgodnie z właściwymi przepisami o dozwolonym użytku
Od słowa do czynu, czyli jak eskaluje przemoc
Tematyką przemocy międzygrupowej od wielu lat zajmuje się Centrum Badań nad Uprzedzeniami działające na Wydziale Psychologii Uniwersytetu Warszawskiego. W 2017 roku jego pracownicy przeprowadzili trzecią edycję Polskiego Sondażu Uprzedzeń, której efekty zostały zebrane w monografii Uprzedzenia w Polsce 2017. Oblicza przemocy międzygrupowej pod red. dr Anny Stefaniak i dr. Mikołaja Wiśniewskiego. Publikacja ta dostarcza wielu cennych informacji o postawach Polaków wobec grup mniejszościowych, takich jak uchodźcy czy osoby LGBT, a także o rozpowszechnianych w owym czasie teoriach spiskowych, m.in. dotyczących szczepień czy „ideologii” gender.
Wśród zachowań poddanych analizie i opisanych w publikacji znalazła się również mowa nienawiści. Według autorek rozdziału poświęconego agresji werbalnej – dr hab. Karoliny Hansen oraz dr Aleksandry Świderskiej – istnieje wyraźne powiązanie między bezrefleksyjnym powielaniem nienawistnych stwierdzeń a utrwalaniem się w społeczeństwie szkodliwych stereotypów. Prowadzi ono do wzrostu uprzedzeń oraz eskalacji przemocy międzygrupowej także tej manifestowanej fizycznie w postaci pobić czy zabójstw. Rozdział otwiera motto zaczerpnięte ze Wstępu do psychoanalizy Zygmunta Freuda: „Słowa były niegdyś czarami i do dziś słowo zachowało coś ze swej siły czarodziejskiej”, zamyka zaś refleksja autorek potwierdzająca moc tkwiącą w wypowiadanych przez nas komunikatach, która może okazać się niszcząca nie tylko dla bezpośrednich adresatów agresywnych wypowiedzi, ale także dla wszystkich, którzy są w ich zasięgu (s. 79).
Publikację warto przestudiować w całości, ponieważ rejestrując zjawiska, które miały miejsce w 2017 roku, dostarcza interesującego materiału do porównań z obecnym stanem rzeczy. Niestety analizy porównawcze nie pozostawiają złudzeń i dowodzą, że mowa nienawiści i różnego typu uprzedzenia w ciągu minionych dziewięciu lat zyskały na sile.
Tym, którzy osobiście doznają lub są świadkami dyskryminacji albo innych form przemocy polecamy stronę https://rownowazni.uw.edu.pl/, zawierającą przydatne informacje i kontakty do osób, które na Uniwersytecie Warszawskim oferują pomoc w tym zakresie.
Stefaniak, A., Winiewski M. (2018), Uprzedzenia w Polsce 2017. Oblicza przemocy międzygrupowej
Publikacja dostępna na licencji: CC-BY 3.0 Polska
Ocalić istnienie – komunikacja w prewencji samobójstw
Nasilanie się przemocowych form komunikacji społecznej i medialnej nie pozostaje bez wpływu na rosnące tendencje do odbierania sobie życia przez coraz młodsze osoby. O tym, że samobójstwu – wbrew krążącemu mitowi – można zapobiec, przekonują autorzy publikacji Prewencja samobójstw dla studentów dziennikarstwa, dziennikarzy i pracowników mediów, wśród których znaleźli się m.in. prof. Radosław Pawelec z WDiB UW oraz dr Anna Baran z SWPS. Komunikacja medialna została przez nich wskazana jako jedno z ważniejszych narzędzi zapobiegania samobójstwom. Poradnik w bardzo przystępnej formie prezentuje podstawowe zagadnienia z zakresu suicydologii. Autorzy nie tylko omawiają rozmaite teoretyczne aspekty tej dyscypliny badań, zderzając mity z faktami, ale także wskazują metody praktycznego przeciwdziałania problemowi. Cennymi wskazówkami są, między innymi, dołączone do poszczególnych rozdziałów bibliografie, adresy stron, gdzie można szukać pomocy oraz linki do źródeł multimedialnych, takich jak wywiad z austriackim specjalistą w zakresie prewencji samobójstw prof. Thomasem Niederkrotenthalerem na YouTubie.
Z publikacji wynika, że szczególną siłę pozytywnego oddziaływania posiadają historie osób, które wyszły z kryzysu samobójczego i pomimo krańcowej sytuacji w jakiej się znalazły, wybrały życie. O takich osobach mówił podczas jednego ze spotkań TEDTalks emerytowany policjant z San Francisco, Kevin Briggs. Jego poruszająca relacja, do której link zamieszczono w poradniku, dowodzi też, że często skuteczną metodą prewencji okazuje się wysłuchanie ze zrozumieniem osoby w kryzysie, okazanie jej wsparcia. Ten pozytywny, ratujący życie wpływ rozmowy, poprzez literackie analogie, określa się mianem „efektu Papageno”, w odróżnieniu od bardziej znanego „efektu Wertera” mającego przeciwny skutek. Tragiczny los bohatera powieści Goethego i czytelników, którzy podążyli jego śladem to jeden z wielu dowodów na to, że nie należy lekceważyć potęgi słowa – zarówno tego złego, jak i dobrego.
Jeśli znalazłeś się w trudnej sytuacji, spróbuj o niej porozmawiać z kimś, komu możesz zaufać i kto poświęci ci uwagę. Na Uniwersytecie Warszawskim różnorodne formy wsparcia dla osób w kryzysie psychicznym oferuje Centrum Pomocy Psychologicznej UW.
Możesz wybrać dogodny dla siebie sposób kontaktu z CPP:
https://cpp.uw.edu.pl/chat-zaufania-uw/
https://cpp.uw.edu.pl/telefon-zaufania/
Pawelec R., Baran A., Janocha P., Krawczyński Ł., Kwiatkowska A. (2022), Prewencja samobójstw dla studentów dziennikarstwa, dziennikarzy i pracowników mediów
📚 Link do poradnika (wersja PL)
Pawelec R., Baran A., Janocha P., Krawczyński Ł., Kwiatkowska A. (2022), Suicide prevention for journalism students, journalists, and media professionals
📚 Link do poradnika (wersja EN)
Korzystanie z tego materiału możliwe jest zgodnie z właściwymi przepisami o dozwolonym użytku
Agnieszka Paja, Oddział Wspierania Nauki
Redakcja Repozytorium Instytucjonalnego UW