9 kwietnia 2025 r. odbyła się sesja zorganizowana przez Bibliotekę Narodową pt. Konserwacja zbiorów bibliotecznych, metodologia – zmiany w ramach XXIX Spotkań Konserwatorskich Sztuka Konserwacji.
Tegoroczna konferencja odbyła się w Pałacu Krasińskich i była powiązana z prezentacją najcenniejszych zbiorów BN na otwartej w maju 2024 r. wystawie stałej. Można na niej zobaczyć wybrane zabytki polskiego i światowego dziedzictwa, kolekcje książek, manuskryptów oraz rękopisów takich jak:
Kazania świętokrzyskie, Psałterz floriański, Rocznik świętokrzyski dawny, rękopisy kronik Galla Anonima i Wincentego Kadłubka, a także średniowieczne i renesansowe dzieła iluminatorów europejskich.
Referat otwierający pt. Zmiany metod prac konserwatorskich w Bibliotece Narodowej wygłosiła Ewa Potrzebnicka (BN) nakreślając po krótce sytuację bibliotek w Polsce – ile posiadamy zbiorów i jakie są obecnie tendencje w ich zabezpieczaniu. Według GUS mamy 7 570 bibliotek publicznych z 125 mln woluminów. Spośród nich 350 tys. zaliczono do Narodowego Zbioru Bibliotecznego (NZB). Mamy w kraju 9 mln zbiorów zabytkowych, z czego Biblioteka Narodowa przechowuje 5 mln, a Biblioteka Jagiellońska – 3 mln. Resztę stanowią zbiory z pozostałych książnic. Podczas II wojny światowej 90% zbiorów polskich bibliotek zostało zniszczonych. Polska już w 1931 r. podpisała Kartę Ateńską, po raz pierwszy formułującą ogólne normy postępowania konserwatorskiego, które miały obowiązywać we wszystkich krajach, a w 1964 r. – Kartę Wenecką. Prelegentka wspomniała o polityce ochrony zbiorów w BN, np. o opracowaniu Procedury Ochrony. Zwróciła uwagę na stopniowe odchodzenie od procedur całościowej konserwacji obiektów na rzecz podejmowania tylko niezbędnych czynności zabezpieczających i poprawiających ich stan.
W wystąpieniu zatytułowanym Wyzwania konserwatora muzealnego dr Marta Zaborowska (Muzeum Fryderyka Chopina w Warszawie) omówiła zakres prac konserwatorów przy organizowaniu i utrzymaniu wystawy stałej w Muzeum Fryderyka Chopina w Warszawie oraz wystaw czasowych w Żelazowej Woli. Zespół specjalistów co miesiąc dojeżdża pilotować warunki ekspozycji w wiejskim dworku. Wspomniała o dużym przedsięwzięciu, jakim były dwa remonty budynku przy ul. Tamka 43. W obu przypadkach zbiory musiały zostać relokowane do BN, co stanowiło nie lada wyzwanie dla konserwatorów. Innym wymagającym przedsięwzięciem jest praca przy przygotowaniu planowanych wystaw: wystawy Tydzień Fryderyka Chopina w Pawilonie Polskim na Expo 2025 w Osace (28.08-3.09.2025) oraz wystawy na Majorce, gdzie znajduje się druga po Warszawie największa na świecie kolekcja eksponatów związanych z kompozytorem. Trwają również przygotowania do obchodów 100-lecia Międzynarodowego Konkursu Chopinowskiego. Pierwsza jego edycja odbyła się w Warszawie w 1927 r. Jest to jeden z najstarszych konkursów pianistycznych i jedno z najważniejszych wydarzeń muzycznych na świecie.
Marta Kawka (CBW) przedstawiła temat Iść z duchem czasu. Z praktyki konserwatorskiej w Centralnej Bibliotece Wojskowej. Centralna Biblioteka Wojskowa im. Marszałka Józefa Piłsudskiego została powołana w 1919 r. w duchu kontynuacji tradycji polskiego bibliotekarstwa wojskowego sięgającej czasów Szkoły Rycerskiej. Przyświeca jej cel upowszechniania i prezentacji dorobku współczesnej i dawnej myśli wojskowej. Ze zgromadzonych 350 tys. woluminów, 175 tys. – to książki zabytkowe. Wojskowa Biblioteka Cyfrowa-Zbrojownia prezentuje już 14 tys. publikacji. Biblioteka posiada własną introligatornię oraz pracownię konserwacji. Tu również jest zachowana zasada prowadzenia prac zabezpieczających przy jak najmniejszej ingerencji w strukturę obiektu. Konserwatorzy przygotowują też obiekty na liczne wystawy i dbają o zapewnienie jak najlepszych warunków ekspozycji.
Agata Lipińska i Hanna Straus w wystąpieniu pt. 20 lat (masowej) konserwacji zbiorów XIX i XX wieku w Bibliotece Narodowej zreferowały zakres prac i pojawiające się kolejne metody służące masowej konserwacji zbiorów. W latach 2000-2008 BN uczestniczyła w Wieloletnim Programie Rządowym Kwaśny Papier. W jego ramach w masowej skali ratowano zagrożone polskie zasoby biblioteczne i archiwalne. Określono granicę występowania problemu kwaśnego papieru w bibliotekach polskich na rok 1995. Papier maszynowy wyprodukowany do tego roku na skutek zachodzących w nim reakcji chemicznych bardzo łatwo ciemniał, przybierając barwę jasnobrązową i tracił elastyczność, a przez to łatwo się kruszył i łamał. Arkusze papieru nienadające się do masowego odkwaszania były odkwaszane ręcznie.
W 2005 r. BN zakupiła Technologię Neschen – urządzenie C 900 do odkwaszania papieru w woluminach i w arkuszach. W 2007 r. uruchomiono Pracownię Odkwaszania Książek, w której zastosowano środek Bookkeeper. Jest w niej rocznie konserwowanych ok. 4-6 tys. obiektów. Zabieg odkwaszania jest częścią procedury konserwacji papieru. Wszystkie obiekty są odkwaszane, a część z nich dodatkowo poddawana jest naprawom konserwatorskim. Egzemplarze kategorii archiwalnej konserwowane są tradycyjnymi metodami przy pomocy stabilnych i „odwracalnych” technologii, tj. uzupełniane masą papierniczą, bibułą japońską i klejone klajstrem oraz wzmacniane strukturalnie metylocelulozą. W latach 2005-2024 w instalacji Neschen C900 odkwaszono 7 630 392 karty (w przeliczeniu na format A4), a w instalacji Bookkeeper 1 348 574 woluminy.
Konferencję zakończono krótkim oprowadzeniem po wnętrzach Pałacu Rzeczypospolitej poddanego w latach 2020-2024 renowacji, o której opowiadał Piotr Grzegorz Mądrach, oraz po wystawie stałej, po której oprowadziła nas Ewa Potrzebnicka. Wystawę tę, gromadzącą najcenniejsze zabytki naszego piśmiennictwa, zamyka szczególna sala poświęcona pamięci księgozbioru zniszczonego przez Niemców po powstaniu warszawskim w 1944 r. Znajduje się w niej urna z prochami bezcennych, bezpowrotnie utraconych zabytków piśmiennictwa oraz sala pamięci poświęcona Bibliotece Ordynacji Krasińskich, gdzie to zdarzenie miało miejsce.
W konferencji uczestniczył cały zespół konserwatorów z OKZ.
Elżbieta Duziak, Oddział Konserwacji Zbiorów