Czym jest prawda i czy przypisujemy jej jeszcze jakąś wartość? Na to pytanie wielu odpowie odwołując się do typologii ks. Józefa Tischnera, według którego „istnieją trzy rodzaje prawdy: świento prowda, tyz prowda i gówno prowda”. Taka klasyfikacja bardziej jednak pomaga w etykietowaniu kłamstw niż w uzyskaniu odpowiedzi na jedno z fundamentalnych filozoficznych pytań. Skoro więc łatwiej nam określić, co nie jest prawdą, pojawia się pokusa, by zdefiniować prawdę jako coś biegunowo odmiennego od kłamstwa.
Kłamstwo, czyli co?
Pobieżny zaledwie przegląd tytułów publikacji z zasobu Repozytorium Instytucjonalnego UW szybko pozwala stwierdzić, że zdefiniowanie kłamstwa tylko pozornie wydaje się prostsze niż zidentyfikowanie prawdy. Okazuje się bowiem, że czym innym jest pojęcie kłamstwa w literaturze, jeszcze inaczej interpretuje je psychologia, a filozofowie nie mogą zgodzić się co do jego definicji nawet w obrębie wąskiej dyscypliny (zob. np. Puczyłowski T. (2018) Uwagi o kłamstwie i kłamaniu na kanwie pracy Jerzego Pelca O pojęciu kłamstwa – z punktu widzenia semiotyki). Tymczasem, według Ralpha Keyes’a, autora wydanej w 2004 roku książki Czas postprawdy : nieszczerość i oszustwa w codziennym życiu (do przeczytania w BUW Wolny Dostęp ; BJ1421 .K49165 2017) żyjemy w złotej erze kłamstwa, któremu sprzyja możliwość anonimowego kontaktu z szerokim gronem odbiorców w Internecie oraz postawa polityków, którzy w debacie publicznej przestali koncentrować się na faktach i argumentach, a zaczęli specjalizować w grze na emocjach odbiorców.
Według prof. Katarzyny Bąkowicz, specjalistki z zakresu dezinformacji oraz autorki rozprawy Fake news jako produkt medialny w dobie postprawdy. Studium przypadku Niebieskiego Wieloryba to właśnie fake news jest współcześnie podstawowym narzędziem zniekształcającym informację, czyli utrudniającym dotarcie do prawdy. Najprostszy przepis na rozprzestrzenienie tego typu kłamstwa, to szczypta faktów wymieszana z masą fałszywych treści, podana w chwytliwej, emocjonującej formie, mającej na celu rozbudzenie apetytu jak największej liczby użytkowników Internetu – bo to on stał się w XXI wieku głównym kanałem informacji i, co za tym idzie – manipulacji.
Czyniąc centralnym punktem rozprawy wymyśloną przez rosyjską dziennikarkę historię gry “Niebieski Wieloryb”, która miała kończyć się samobójstwami uczestniczących w niej nastolatków, autorka szczegółowo analizuje i obnaża mechanizmy, które wiążą się z tworzeniem i rozprzestrzenianiem fake newsów w przestrzeni medialnej, pokazując też ich społeczne konsekwencje. Podkreślając naszą współodpowiedzialność za kształtowanie rzeczywistości, w której żyjemy, wskazuje także praktyczne sposoby ograniczania zalewu dezinformacji, co jest ważne i przydatne zwłaszcza obecnie, w dobie gwałtownego generowania nieprawdziwych treści przy użyciu AI.
Bąkowicz K. (2020), Fake news jako produkt medialny w dobie postprawdy. Studium przypadku Niebieskiego Wieloryba
Korzystanie z tych materiałów możliwe jest zgodnie z właściwymi przepisami o dozwolonym użytku.
Samooszukiwanie się w relacjach między człowiekiem i AI
Dynamiczny rozwój sztucznej inteligencji nie tylko przyczynia się do zmasowanej produkcji fake newsów. Dostępność chatbotów i korzystających z AI aplikacji umożliwiających osobom, które czują się samotne budowanie emocjonalnych więzi z algorytmami generującymi współczucie i zainteresowanie tworzy również dogodne warunki do całkowitego zanurzenia się w fałszywej rzeczywistości. Antropomorfizowanie jest naturalną skłonnością człowieka, a fenomen antropomorfizowania maszyn, zwany “efektem Elizy”, sięga lat 60. XX wieku, kiedy po raz pierwszy zaobserwowano i opisano zjawisko uczuciowego zaangażowania człowieka w rozmowę z prostym programem komputerowym. Podobnie wrodzoną predyspozycją gatunku ludzkiego jest zdolność do samooszukiwania się w celu ochrony poczucia własnej wartości czy unikania przykrych emocji. Połączenie tych dwóch fenomenów w kontakcie człowieka ze sztuczną inteligencją prowadzi do rozwinięcia całego wachlarza emocjonalnych reakcji, o czym przekonuje dr Emilia Kaczmarek w artykule Self‐Deception in Human–AI Emotional Relations. Tropiąc przejawy samooszukiwania się w tym układzie, autorka zwraca uwagę na istotne znaczenie pozostawania autentycznym i uczciwym w wymiarze moralnym.
Kaczmarek, E. (2025), Self-Deception in Human–AI Emotional Relations
Publikacja dostępna na licencji: CC BY-NC.
W krzywym zwierciadle psychiki
Czy można czuć się oszustem, pozostając uczciwym? Psychologia już od lat 80. XX wieku zajmuje się tym problemem, znanym pod nazwą “zespołu impostora”. Dotyczy on osób, które pomimo odnoszenia kolejnych sukcesów i doceniania przez otoczenie, doświadczają stałego poczucia intelektualnej fałszywości i cierpią z powodu ciągłego lęku przed porażką. Co ciekawe, jednym z powodów wytworzenia się tego rodzaju predyspozycji, oprócz perfekcjonizmu i niskiej samooceny, może być “zniekształcony pogląd na inteligencję” (s. 43), postrzeganą jako cecha, która pozwala osiągać cele bez wysiłku. W praktyce ocena własnej inteligencji jako czegoś niezmiennego, niepodlegającego rozwojowi przejawia się na przykład w sytuacji, gdy trzeba rozwiązać jakieś zadanie. Jeśli dla osoby z zespołem impostora okaże się ono zbyt łatwe, uzna, że obiektywnie było proste. Jeżeli natomiast będzie miała problem z jego rozwiązaniem, szybko dojdzie do wniosku, że najwyraźniej nie jest wystarczająco inteligentna, by mu sprostać.
Zastanawiające są też efekty badań uwzględniające różnice zachowań u obu płci. Okazuje się, że kobiety z zespołem impostora charakteryzuje skłonność do wycofywania się z relacji społecznych i utrzymywania status quo, podczas gdy u mężczyzn zaobserwowano zwiększoną impulsywność i chęć rywalizacji. Obie postawy są w jakimś sensie odpowiedzią na przekonanie badanych o swojej intelektualnej nieadekwatności – pierwsza ma na celu uniknięcie konfrontacji ze stanem faktycznym, druga prowokowanie innych, by móc ją odrzucić.
Artykuł dr Moniki Filarowskiej i prof. Katarzyny Schier stanowi interesujący przegląd badań nad “syndromem oszusta”, dostarczając zarazem wielu informacji na temat potencjalnych przyczyn jego powstawania oraz metod stosowanych w terapii pacjentów.
Filarowska M., Schier K. (2018), Zespół impostora, czyli o poczuciu intelektualnej fałszywości
📚 Link do artykułu (wersja PL i EN)
Publikacja dostępna na licencji: CC-BY.
Tekst: Agnieszka Paja, Oddział Wspierania Nauki, Redakcja Repozytorium Instytucjonalnego UW