Brno – największe miasto Moraw, a drugie pod względem wielkości w Republice Czeskiej, przed wiekami było otoczone winnicami. Miasto nazywane było ponadto Morawskim Manchesterem ze względu na silny rozwój przemysłu włókienniczego w XIX stuleciu. Dziś Brno, choć określane czasem mianem przedmieścia Wiednia, szczyci się bogatym życiem kulturalnym – są tam opera, filharmonia, liczne galerie, zabytki: od twierdzy Špilberk, w której w latach 1839-1848 osadzeni byli także polscy rewolucjoniści, przez kościoły, po kamienice w różnych stylach – od renesansu po modernizm. To miasto twórców, artystów i badaczy, jak Leoš Janáček – kompozytor, który w Brnie uczył muzyki, założył szkołę organistów i tam zaczął komponować opery, Georg Mendel – zakonnik, opat zakonu augustianów w Brnie, prekursor badań genetycznych, czy Jiři Mahen – poeta, prozaik, dramaturg, reżyser teatralny, który zmarł w Brnie w 1939 r.
Brno, liczące blisko 400 tys. mieszkańców, to także miasto akademickie. Działa tam Uniwersytet Masaryka – Masarykova univerzita, Politechnika – Vysoké učení technické v Brně (VUT) oraz Uniwersytet Mendla łączący kierunki rolnicze, biznesowe, a nawet studia międzynarodowe (Mendelova univerzita v Brně). W Brnie jest również Uniwersytet Obrony, Akademia Muzyki i Sztuk Performatywnych im. Janáčka, Uniwersytet Nauk Weterynaryjnych i Farmaceutycznych oraz kilka prywatnych uczelni. Ocenia się, że łącznie w Brnie mieszka ok. 80 tysięcy studentów, czyli co piąty mieszkaniec miasta jest studentem. Szkolenie Erasmus spędziłam na uczelni technicznej VUT, która posiada osiem wydziałów oraz trzy instytuty badawcze, m.in. Instytut Inżynierii Sądowej (Ústav soudního inženýrství).
Uczelnia Vysoké učení technické v Brně powstała w 1899 r. Obecnie studiuje tam ok. 19 tysięcy studentów, w tym duża grupa studentów zagranicznych. Uczelnia współpracuje z instytucjami badawczymi i edukacyjnymi z wielu państw świata, m.in. z Politechniką Wrocławską, Śląską, Krakowską, czy Instytutem Ekspertyz Sądowych im. prof. dr Jana Sehna w Krakowie.
Poszczególne wydziały Politechniki prowadzą swoje biblioteki, ale jest też biblioteka centralna. Nie posiada ona własnego budynku, jest umiejscowiona w gmachu, gdzie mieszczą się wydawnictwa oraz centrum obliczeniowe i informatyczne uczelni. Moje szkolenie obejmowało wizyty w sześciu bibliotekach brneńskiej Politechniki oraz w głównej bibliotece regionu morawskiego (Moravská zemská knihovna). Tematyka spotkań była bardzo zróżnicowana. Dotyczyła m.in. wyposażenia bibliotek – co ciekawe w wielu z nich znajdują się drukarki 3D, z których korzystać (odpłatnie) mogą studenci, a bibliotekarze wykorzystują tę technologię np. do drukowania zakładek lub etykiet do oznaczania regałów. Na wydziałach, gdzie studenci przygotowują projekty wielkoformatowe, biblioteki dysponują ploterami (usługa płatna). Często do dyspozycji studentów jest drobne wyposażenie biurowe typu zszywacze, markery itp. Wszędzie biblioteki były wypełnione czytelnikami, wyraźnie widać było, że są to miejsca często odwiedzane przez studentów, a w zależności od wydziału – w bibliotekach studenci przygotowują projekty, a nawet realizują je na drukarkach 3D. Na uczelni technicznej nie mogło zabraknąć wyposażenia komputerowego – w bibliotekach komputery dostępne są w dużej liczbie, a stanowiska z dostępem do katalogu bibliotecznego zazwyczaj ulokowane są osobno.
Poza możliwością obejrzenia bibliotek, ich lokalizacji, czy wyposażenia, istotnym elementem stażu były spotkania z pracownikami zajmującymi się szkoleniami oraz zaangażowanymi w propagowanie idei otwartości publikacyjnej, czy szerzej, otwartości w nauce. Rozmowy dotyczyły m.in. wdrażania inicjatywy EOSC w Republice Czeskiej. Założeniem EOSC jest utworzenie multidyscyplinarnego środowiska badawczego w Europie w oparciu o założenia otwartej nauki oraz rozwiązania chmurowe, po to aby umożliwić bardziej efektywne prowadzenie badań, publikowanie, wyszukiwanie i ponownie wykorzystywanie danych badawczych. Jest to złożony proces obejmujący szeroki zakres obszarów naukowych, które mają również wpływ na codzienne życie społeczeństw. W działania EOSC w Czechach zaangażowanych jest 75 instytucji, których członkowie, także z Politechniki w Brnie, uczestniczą w pracach working groups.
Wymiana doświadczeń, porównanie stosowanych metod przynoszą zwykle pomysły na innowacje i dalszy rozwój stosowanych rozwiązań. Pomimo ogólnych podobieństw dotyczących sposobu funkcjonowania systemu bibliotecznego na UW oraz na Politechnice w Brnie (m.in. wiele bibliotek, jeden system i katalog biblioteczny), występują istotne różnice w zakresie regulacji na poziomie zarówno instytucjonalnym, jak i krajowym. Podobnie jak na UW, tak i na uczelni w Brnie obowiązują określone przepisy dotyczące możliwości wykorzystywania sztucznej inteligencji do pisania prac naukowych. Inaczej wyglądają regulacje związane z otwartym publikowaniem oraz ewaluacją. W Czechach zrezygnowano z tworzenia ministerialnych list punktowanych publikacji, a system ewaluacji oparto na indeksach Web of Science oraz Scopus. Politechnika w Brnie zabrania ponadto publikowania w czasopismach MDPI. Na poziomie krajowym uregulowana została także kwestia związana z udostępnianiem pełnych tekstów rozpraw doktorskich i innych prac dyplomowych – są one w pełni otwarte w repozytoriach. Politechnika w Brnie, jako jedna z największych uczelni w Republice Czeskiej, co roku produkuje dużą liczbę dokumentów elektronicznych, które muszą być gromadzone, przechowywane oraz dostępne. Dlatego w bibliotece głównej uczelni utworzono bibliotekę cyfrową pełniącą funkcję centralnego repozytorium oraz systemu zarządzania dokumentami elektronicznymi związanymi z uczelnią. Repozytorium funkcjonuje od 2009 r. Wyraźnymi regulacjami objęto również dostęp do publikacji kupowanych w ramach grantów. Opisy bibliograficzne takich publikacji trafiają do katalogu bibliotecznego w momencie ich zakupu. Publikacja jest widoczna i może zostać udostępniona zainteresowanym osobom, a jednostka lub pracownik naukowy, który kupił daną publikację w ramach grantu, wypożycza ją na dłuższy okres.
Oprócz wizyt w bibliotekach uczelni technicznej, miałam też możliwość zobaczyć książnicę Moravská zemská knihovna, która jest biblioteką regionalną dla Moraw Południowych. Posiada ona księgozbiór o charakterze uniwersalnym oraz zbiory specjalistyczne i historyczne, pełni istotną rolę w zakresie trwałej ochrony dziedzictwa kulturowego, jest organizacją badawczą. Biblioteka posiada w swoich zbiorach większość literatury czeskiej wydanej po 1935 r., a obecnie gromadzi ponad cztery miliony książek i ponad trzy tysiące tytułów czasopism. Dodatkowo ulokowane są tam księgozbiory językowe bibliotek: amerykańskiej, angielskiej, niemieckiej, austriackiej, francuskiej oraz hiszpańskiej. Brno jest też miejscem urodzenia Milana Kundery. 1 kwietnia 2023 r. w dniu 94. urodzin pisarza w gmachu Biblioteki Morawskiej otwarta została Biblioteka Milana Kundery. Zgromadzono tam dzieła pisarza uporządkowane według poszczególnych tytułów w wydaniach w 50 różnych językach. Większość kolekcji stanowią powieści, eseje, sztuki teatralne i poezja z wczesnego okresu twórczości pisarza. W bibliotece reprezentowane są również krótsze teksty, takie jak przedmowy, wstępy, posłowia w publikacjach innych autorów. Kolekcja obejmuje również czasopisma, w których publikował Milan Kundera. Podstawą utworzenia Biblioteki była darowizna rodziny Kundery obejmująca ponad 3000 publikacji autora, uzupełnionych recenzjami, zdjęciami oraz osobistą korespondencją światowej sławy pisarza, m.in. z Federico Fellinim. Biblioteka oferuje również lekcje dla młodzieży szkolnej realizowane na podstawie tekstów Kundery.
Szkolenie w bibliotekach Politechniki brneńskiej miało zróżnicowany charakter. Poza wieloma obserwacjami merytorycznymi istotna jest także i taka, że uczelnia oferuje różne gadżety pamiątkowe lub do praktycznego wykorzystania, jak T-shirty, bluzy, fartuchy laboratoryjne, pamięć USB, a nawet kapcie i szorty. A wszystko w kolorach przypisanych do danego wydziału.
Lilianna Nalewajska, Oddział Usług Informacyjnych i Szkoleń