22-25 września 2025 r. w bawarskim Bambergu odbyła się 9. edycja European Conference on Information Literacy (ECIL), zorganizowana przez Wydział Nauk o Informacji i Komunikacji Uniwersytetu w Zagrzebiu oraz Wydział Zarządzania Informacją Uniwersytetu Hacettepe w Ankarze, we współpracy z Information Literacy Association (InLitAs).
W konferencji uczestniczyło około 200 osób z 37 krajów. ECIL to, obok angielskiego LILAC, największe i najważniejsze odbywające się w Europie coroczne spotkanie bibliotekarzy i badaczy zajmujących się kompetencjami informacyjnymi i edukacją informacyjną. Podczas czterodniowych obrad odbyło się 16 warsztatów, wygłoszono 66 referatów (w 18 sesjach równoległych), 6 krótkich prezentacji (tzw. pecha-kucha), zaprezentowano 15 posterów, 5 prezentacji z badań doktoranckich, odbyły się 4 dyskusje panelowe.
BUW reprezentowały Zuza Wiorogórska i Zu Sendor. Polska reprezentacja była liczna – trzy osoby z Wydziału Dziennikarstwa, Informacji i Bibliologii UW, po dwie z Instytutu Studiów Informacyjnych UJ i Uniwersytetu KEN w Krakowie.
Wybrane referaty zostaną opublikowane w recenzowanym tomie pokonferencyjnym, nakładem wydawnictwa Springer w ramach serii „Communications in Computer and Information Science” (Kurbanoglu et al., eds.).
Tematem przewodnim tegorocznej edycji ECIL była edukacja informacyjna w świecie sterowanym przez sztuczną inteligencję (ang. Information Literacy in an AI-driven World).
Key-note speech Andrew Coxa
Profesor iSchools na Uniwersytecie w Sheffield, podkreślił znaczenie rozwijania kompetencji związanych z AI i potrzebę refleksji nad utratą tradycyjnych umiejętności, które AI może wypierać lub osłabiać. Zasugerował także, by myśleć o AI w kontekście szerszych kompetencji cyfrowych i informacyjnych oraz angażować się w interdyscyplinarną debatę na temat informacji, jednocześnie doceniając korzyści płynące z wykorzystania sztucznej inteligencji. Zwrócił uwagę na zjawisko AI sycophancy – pochlebstwach, które np. ChatGPT kieruje w stronę osoby z nim konwersującej. W ten sposób AI usypia nasze krytyczne myślenie, wpływając na naszą satysfakcję i tworząc coraz większe grono „zadowolonych klientów sztucznej inteligencji”.
Key-note speech Ute Schmid
Kierowniczka Katedry Systemów Kognitywnych na Uniwersytecie w Bambergu, a zarazem absolwentka psychologii i informatyki, przedstawiła krótki rys historyczny AI, której początki sięgają 1956 roku i badań nad algorytmami symulującymi zadania ludzkiej inteligencji. Podkreśliła znaczenie umiejętności rozumienia koncepcji AI, oceny jej technologii i refleksji nad jej wpływem na społeczeństwo. Kluczowe wyzwania wg. Schmid to ryzyko nadmiernej delegacji zadań do AI, które może prowadzić do utraty podstawowych umiejętności (deskillingu). Kolejny problem to poleganie na GenAI, które może oferować jedynie przeciętne rozwiązania (słyszeliśmy już to określenie w wystąpieniu Neil’a Selwyna na konferencji DeLab UW w lutym 2025 r.). Prelegentka zaznaczyła też, że obecne systemy są głównie „słabymi” AI (sztuczna inteligencja skoncentrowana na wąskiej dziedzinie) i warto unikać ich antropomorfizowania.
Key-note speech Davida White’a
Dziekan ds. strategii akademickiej na Uniwersytecie Sztuki w Londynie, zwrócił uwagę, że w dobie sztucznej inteligencji kluczowe jest zachowanie ludzkiej samodzielności w myśleniu i uczeniu się. Podkreślił, że AI to nie tylko narzędzie, ale technologia kształtująca kulturę, dlatego niezbędne jest krytyczne podejście do jej użycia. Zamiast polegać na niej bezrefleksyjnie, powinniśmy zastanowić się, które elementy procesu poznawczego warto powierzyć technologii, a które zachować jako ludzkie. Nagranie wystąpienia audio ze slajdami jest dostępne na kanale YT prelegenta.
Sesja Equity, Inclusion & Ethics in Information Literacy
Daniel Ireton z Kansas State University Libraries (Stany Zjednoczone) w wystąpieniu „AI Ethics, Disability, and Information Literacy: The Promise and Peril” zaprezentował perspektywę osób z niepełnosprawnościami w kontekście rozwoju narzędzi AI. Zaznaczył, że narzędzia te istotnie przyczyniają się do poprawy dostępności (np. generując transkrypcje spotkań czy opisy obrazów), jednak te pozytywne aspekty muszą być zbalansowane krytycznym podejściem do ich ograniczeń, które pojawiają się zbyt często. Zwrócił uwagę, że już na etapie projektowania, specjalne potrzeby marginalizowanych społeczności są traktowane jako kwestia drugorzędna. Stwierdził też, że jako bibliotekarze nie musimy tworzyć w tym aspekcie specjalnych wytycznych (AI zmienia się zbyt szybko, by jakiekolwiek wytyczne mogły pozostać aktualne). Zamiast tego proponuje by skupić się na krytycznych pytaniach, które pomogą użytkownikom zorientować się w etycznych dylematach.
Gretel Juhansoo z Uniwersytetu w Tartu przedstawiła swoją, tyleż zaskakującą, co innowacyjną, koncepcję „Giving TikTok a Home to Advance Digital Media Literacy”, którą zaczęła jako projekt na zaliczenie jednego z przedmiotów na studiach. TikTok House to fizyczna „interwencja medialna”, mająca na celu edukację społeczeństwa o działaniu TikToka. Projekt zajął szklany domek wystawienniczy w centrum Tatru podczas tradycyjnego jarmarku bożonarodzeniowego. W domku znalazło się lustro stylizowane na stronę główną TikToka, a także wiszące bąbelki z informacjami o działaniu jego algorytmów i mechanizmów rekomendacji – wszystko utrzymane w stylistyce aplikacji. Projekt angażował uczestników poprzez interaktywność: w domku można było zrobić sobie selfie, oznaczyć kampanię w social mediach i wziąć udział w konkursie. Juhansoo podkreśliła, że osadzenie projektu w fizycznej przestrzeni zamiast podejmowania wyłącznie działań online pozwala uniknąć ograniczeń algorytmów medialnych (np. niskie zasięgi bezpłatnej promocji).
Prelegentki z berlińskiego NGO, Grenzenlos Digital e.V., Juliane Stiller i Violeta Trkulja, zaprezentowały projekt skierowany do bibliotek publicznych, mający na celu rozwijanie umiejętności rozpoznawania i przeciwdziałania dezinformacji, teoriom spiskowym i mowie nienawiści. Bibliotekarka Adrienne Warner z University of New Mexico (Stany Zjednoczone), opowiadając o wideoprzewodniku po swojej bibliotece, podkreśliła rolę fizycznego, ucieleśnionego (embodied) doświadczania biblioteki w celu zachęcania studentów do rozwijania kompetencji informacyjnych.
Warsztaty
#1 Emocje jako motywatory – projektowanie szkoleń dla wsparcia zachowań informacyjnych studentów pierwszorocznych.
Katie Blocksidge i Hanny Primeau z Ohio State University (Stany Zjednoczone) omówiły, jak emocje wpływają na zachowania informacyjne studentów pierwszego roku oraz jak można zaprojektować wsparcie dydaktyczne, które je uwzględnia. Pokazały, jak emocje – zwłaszcza frustracja, wyzwanie i wytrwałość – motywują lub blokują studentów w procesie badawczym (szukanie, dostęp, ocena źródeł). Dane, na których bazowały autorki warsztatu pochodziły z wywiadów ze studentami, którzy opisali swoje emocje i strategie w trakcie wyszukiwania informacji. Podczas warsztatów pracowaliśmy na autorskim modelu „Decoding the Disciplines”, który zakłada, że proces dydaktyczny obejmuje identyfikację tzw. bottlenecks (trudnych etapów), modelowanie myślenia eksperta, zapewnienie praktyki i informacji zwrotnej oraz wspieranie motywacji. Kluczowe emocje, jakie mogą towarzyszyć pierwszorocznym studentom podczas szkolenia w bibliotece to: problem-solving persistence (wytrwałość w rozwiązywaniu problemów), roadblock frustration (frustracja z powodu przeszkód), challenged (uczucie wyzwania), give up (poddanie się), passionate persistence (zaangażowana wytrwałość). Z kolei przykładowe bariery to: trudności w doborze słów kluczowych i strategii wyszukiwania, brak dostępu do pełnych tekstów artykułów, problemy z rozpoznawaniem wiarygodnych źródeł.
Wnioski dydaktyczne? Osoby biblioteczne prowadzące szkolenia powinny projektować zadania i wsparcie tak, aby normalizować frustrację i poczucie wyzwania, wspierać wytrwałość i rozwój strategii problem solving, uczyć studentów, jak refleksyjnie reagować na emocje towarzyszące badaniom. Oraz od czasu do czasu podczas szkolenia po prostu zapytać studentów, jak się czują w danej chwili?
#2 Taxonomia edukacji informacyjnej – nowe narzędzie do rozwijania dydaktycznych efektów szkoleń.
Amanda Folk, Jane Hammons, Hanna Primeau, Katie Blocksidge z Ohio State University (Stany Zjednoczone) przedstawiły nową taksonomię umiejętności informacyjnych jako narzędzie do projektowania i oceniania efektów uczenia się w zakresie edukacji informacyjnej oraz pokazały, jak można ją zastosować do tworzenia i analizy zadań badawczych dla studentów.
Tradycyjne podejście do edukacji informacyjnej w bibliotekach szczęśliwie ewoluowało od nauki umiejętności („skills”) do kształcenia sposobów myślenia i działania („ways of thinking”). W budowaniu szkoleń pomocne mogą być standardy information literacy (np. te opracowane przez ACRL). Ciekawym podejściem jest też zaproponowana przez prowadzące warsztaty taksonomia.
Taksonomia edukacji informacyjnej zbudowana jest z pięciu poziomów:
- Remember (świadomość istnienia narzędzi, pojęć i kontekstów, np. wiedza, że istnieją bazy danych);
- Understand (podstawowe umiejętności, np. wyszukiwanie w odpowiedniej bazie, rozróżnianie typów źródeł);
- Apply (praktyczne zastosowanie umiejętności, podejmowanie decyzji w procesie badawczym);
- Analyze (łączenie różnych umiejętności i odniesienie ich do konkretnego kontekstu);
- Create (tworzenie nowej wiedzy, rozumienie szerszego krajobrazu informacyjnego).
Taksonomia pomaga w jasnym formułowaniu oczekiwań wobec studentów, ułatwia ocenę, czy zadania są adekwatne do poziomu zaawansowania studentów, wspiera projektowanie ścieżki rozwoju od podstawowych umiejętności do refleksyjnego, etycznego korzystania z informacji.
Autorki warsztatu zachęcały do eksperymentowania z taksonomią w różnych kontekstach dydaktycznych i dziedzinowych.
AI jako sparing partner
Ciekawe podejście do edukacji informacyjnej w zakresie kompetencji AI zaprezentowały Karina Lubig i Saskia Stahmer z Biblioteki Uniwersytetu Helmuta Schmidta w Hamburgu (nota bene: uczelni dla przyszłych oficerów Bundeswehry!). Biblioteka oferuje szkolenie zatytułowane „Sztuczna inteligencja jako partner sparingowy”. Składa się ono z trzech godzinnych modułów:
- AI jako asystentka do prowadzenia badań;
- AI jako asystentka w pisaniu;
- AI jako asystentka w tworzeniu (opracowywaniu).
Treści szkolenia obejmują: technologiczne fundamenty AI, prawo autorskie i ochronę danych, narzędzia oparte na AI. Cykl szkoleń promuje w szczególności umiejętność korzystania ze sztucznej inteligencji umożliwiające refleksyjne i pewne wykorzystywanie aplikacji AI jako wsparcia w procesie studiowania.
Zainspirowani doświadczeniami Biblioteki HSU, od października ruszamy w BUW (Zu, Zuza i Jakub Gniadzik) z nowym szkoleniem – Narzędzia GenAI przydatne podczas studiów. Postanowiliśmy także skupić się wokół tych trzech zagadnień (szukanie literatury, przegląd piśmiennictwa, tworzenie treści), aby narzędziowo i praktycznie wzmocnić AI literacy społeczności UW. Zapraszamy!
Sesja Interactive Technologies and Game-Based Learning
Nasze wystąpienie „Help RobAI Fix Its System Bug” An Escape Game Assisting Teaching AI Literacy” dotyczyło porównawczego badania studentów, które w Polsce i Portugalii przeprowadziły Zuza i dr Tatiana Sanches z Uniwersytetu Lizbońskiego. Zuza i Tatiana przedstawiły podstawowe założenia projektu i jego podstawy teoretyczne (AI literacy, game-based learning), a Zu opowiedziało o tym, jak stworzyło escape game, w którym badani mieli za zadanie pomóc sympatycznemu RobAIowi, jednocześnie ucząc się, jak świadomie korzystać z narzędzi genAI. Slajdy z naszej prezentacji można zobaczyć tutaj. Także inne wystąpienia zaprezentowane podczas tej sesji (przez prelegentów z: Włoch, Szwajcarii, Bułgarii, Portugalii i Estonii) pokazały, że opieranie nauczania kompetencji informacyjnych na samodzielnej zabawie to świetne połączenie przyjemnego z pożytecznym.
Jubileuszowa, 10. edycja ECIL odbędzie się w portugalskiej Coimbrze w październiku 2027 r.
Bamberg
Na koniec słów kilka o mieście-gospodarzu: to zachwycające średniowieczną architekturą miasteczko o prawdziwie bawarskim klimacie. Po godzinach spędzonych na konferencji, chętnie zażywałyśmy niespiesznych spacerów wąskimi uliczkami, oglądałyśmy tradycyjne sklepiki z ozdobami bożonarodzeniowymi i próbowałyśmy lokalnych przysmaków: precli oraz dymionego piwa. Przypadkiem konferencja ECIL zbiegła się z Octoberfest, co dodatkowo pozwoliło nam podziwiać tradycyjne stroje mieszkańców Bawarii przywdziewane raz w roku, właśnie o tej porze.
Zu Sendor, Oddział Usług Informacyjnych i Szkoleń
Zuza Wiorogórska, Pełnomocniczka ds. edukacji informacyjnej i komunikacji naukowej
