2–4 lipca 2025 r. w Lozannie (Szwajcaria) odbyła się coroczna konferencja LIBER. Tegoroczna edycja, odbywająca się pod hasłem Engage, collaborate, innovate: libraries working to address global challenges, skupiła się na roli bibliotek w budowaniu ekosystemu nauki bardziej otwartego, zrównoważonego i odpornego na obecne szybkie zmiany. W atmosferze wymiany wiedzy i doświadczeń, uczestnicy mieli okazję eksplorować tematy związane z otwartą nauką, zarządzaniem danymi badawczymi, współpracą międzynarodową oraz odpowiedzialnym przywództwem.
#LIBER2025 w liczbach:
45 prezentacji w ramach sesji równoległych
27 plakatów
1 sesja panelowa
10 warsztatów
3 sesje keynotes
2 sesje networking w pigułce
1 sesja jogi na stojąco
LIBER 2025 Annual Conference in Lausanne, Switzerland; źródło: LIBER Europe Youtube
Głównym organizatorem konferencji LIBER 2025 była Bibliothèque Cantonale et Universitaire – Lausanne (BCUL), która gościła wydarzenie. BCUL, działająca od 1537 roku, łączy funkcje biblioteki uniwersyteckiej i regionalnej, obsługując zarówno społeczność akademicką, jak i mieszkańców kantonu Vaud. Posiada sześć lokalizacji w Lozannie, koordynuje sieć bibliotek Renouvaud oraz aktywnie działa na rzecz digitalizacji, ochrony dziedzictwa kulturowego i rozwoju infrastruktury bibliotecznej (m.in. rozbudowę budynku, którą widać na filmie promującym, dostępnym na platformie Youtube). Warto podkreślić, że historia LIBER zaczęła się właśnie w Lozannie. To tam, z inicjatywy Jeana-Pierre’a Clavela, ówczesnego dyrektora BCUL, powstała idea utworzenia europejskiego stowarzyszenia bibliotek naukowych. Grupa założycielska dążyła do tego, by europejskie biblioteki narodowe i akademickie miały wyraźny, wspólny głos na arenie międzynarodowej. Nazwa LIBER (Ligue des Bibliothèques Européennes de Recherche) symbolicznie łączyła ideę książki i wolności (libre i liberty; Innovation through co-operation : the history of LIBER : Ligue des Bibliothèques Europèennes de Recherche 1971-2009 / Esko Häkli).
Sesje równoległe zostały uporządkowane według głównych obszarów tematycznych, które odzwierciedlały aktualne wyzwania i kierunki rozwoju bibliotek naukowych. Do wiodących wątków należały:
- Artificial Intelligence for/in/and Research Libraries,
- Upskilling for the Future,
- Library Partnerships for Societal Impact,
- Sustainable Operation and Development oraz
- Equitable and Inclusive Library Environments.
Poniżej zawarto opisy tych prezentacji, które z perspektywy autorki notatki wydały się najciekawsze i najbardziej inspirujące.
Udział w konferencji LIBER 2025 był okazją do spojrzenia na otwartą naukę z wielu perspektyw – strategicznych, ekonomicznych i praktycznych. Czwarta sesja konferencji LIBER koncentrowała się na różnych wymiarach zrównoważonego wspierania otwartej nauki – od współpracy na rzecz rozwoju modelu diamond open access, przez adaptację otwartych zasobów edukacyjnych (OER), po integrację informacji o publikowaniu otwartym bezpośrednio w systemach wyszukiwawczych bibliotek. Wspólnym mianownikiem prezentacji była innowacyjność, otwartość technologiczna i lokalna implementacja globalnych inicjatyw. Z perspektywy pełnomocniczki ds. otwartej nauki szczególnie interesujące było wysłuchanie wystąpień dotyczących praktycznych rozwiązań wspierających otwarty dostęp oraz roli bibliotek w budowaniu trwałych, zrównoważonych modeli komunikacji naukowej. Trzy prezentacje w ramach tej sesji podkreśliły, jak biblioteki mogą realnie wpływać na rozwój zrównoważonego systemu komunikacji naukowej i wspierać otwartość w różnych wymiarach akademickiego życia.
Największe wrażenie zrobiła prezentacja pt. Integrating Open Access Information into the Library Discovery System wygłoszona przez Lothara Nunnenmacher, Lib4RI (Szwajcaria). Jego przemówienie dotyczyło narzędzia Lib4RI Search Tool, które integruje informacje o otwartym dostępie bezpośrednio w systemie wyszukiwania biblioteki. Rozwiązanie to eliminuje potrzebę korzystania z wielu kanałów komunikacji i upraszcza dostęp do informacji o możliwościach publikowania w OA – uwzględniając m.in. umowy Read & Publish, koszty APC, opcje Green OA i dane dotyczące konkretnych czasopism.
Prezentacja podkreśliła techniczne aspekty wdrożenia narzędzia – jako modułu Drupal z interfejsem dynamicznym opartym na API – oraz jego otwarty charakter (kod źródłowy dostępny na Codeberg). Nunnenmacher zwrócił uwagę na potencjał współpracy między bibliotekami w dalszym rozwoju narzędzia i budowie społeczności praktyków wokół wspólnych rozwiązań open source. Narzędzie to przyczynia się do zwiększenia świadomości badaczy na temat OA i wspiera strategiczne cele otwartej nauki.
Wśród najbardziej inspirujących sesji znalazła się ta dotycząca monitorowania otwartości nauki na przykładzie lokalnych rozwiązań (sesja dziewiąta). Warte uwagi były zwłaszcza dwie z prezentacji, a mianowicie: Cost-benefit of Open Research Infrastructures: Portuguese Repositories Network Case Study wygłoszona przez Pedro Principe, Uniwersytet w Minho (Portugalia). Autor zaprezentował wyniki analizy kosztów i korzyści portugalskiej sieci repozytoriów RCAAP, przeprowadzonej w ramach projektu PathOS. Podejście zastosowane przez zespół było kompleksowe: połączenie badań dokumentacyjnych, ankiet i wywiadów z różnymi grupami użytkowników, co pozwoliło uchwycić zarówno efektywność, jak i ograniczenia systemu. Najważniejsze wnioski? RCAAP generuje wymierne „zyski netto”, głównie poprzez wspólne obniżenie kosztów (efekt skali) i znaczący wzrost widoczności portugalskich publikacji naukowych. Analiza oparta na scenariuszu porównującym dane z vs. bez RCAAP pokazała, że centralne inwestycje w OA nie tylko się zwracają, ale mają też długofalowy wpływ na krajowy ekosystem naukowy.
Jeśli otwarta nauka ma być przyszłością, musimy wiedzieć, jak ją mierzyć. I dlaczego to się opłaca. Dlatego drugą prezentacją wartą wspomnienia była: Where is the Money Going? A Study on the Evolution of Open Access Publishing Costs at EPFL przygotowana przez Lorenza Salvatori i Lorenzo Di Sopra, EPFL (Szwajcaria). Zespół z Biblioteki EPFL przedstawił imponujący projekt analizy kosztów publikowania w modelu open access na poziomie instytucji. W obliczu dynamicznie rozwijających się modeli (Gold, Diamond, umowy transformacyjne), uczelnia musiała odpowiedzieć na pytanie: jak efektywnie zarządzać wydatkami i jak je mierzyć? Współpraca z działem finansowym umożliwiła stworzenie systemu śledzenia tzw. „kosztów OA” – czyli tych, które są ponoszone bezpośrednio przez badaczy, poza centralnymi budżetami. Wyniki nie tylko posłużyły do lepszego zarządzania finansami, ale także otworzyły dialog z kadrą naukową i władzami uczelni o bardziej sprawiedliwym rozdziale środków. Zadbano też o szeroką komunikację wyników, która przyczyniła się do zwiększenia świadomości dotyczącej otwartej nauki. Między innymi przygotowano stronę internetową, udostępniono zbiory danych na Zenodo i opracowano materiały do prezentacji. Całość wpisuje się w ważny trend przejrzystości i współodpowiedzialności za system OA.
Spotlight Session
Sesja LIBER Spotlight została zaprojektowana jako dynamiczne forum prezentujące kluczowe inicjatywy rozwijane w ramach społeczności LIBER. Jej celem było nie tylko przedstawienie różnorodnych działań, ale także zainicjowanie współpracy i zachęcenie uczestników do dalszego zaangażowania w rozwój bibliotek naukowych w Europie. W formacie pięciu krótkich wystąpień, sesja podkreśliła różnorodność tematyczną i strategiczne znaczenie projektów realizowanych przez grupy robocze i członków LIBER. Oto najważniejsze z omówionych inicjatyw:
LIBER and DFFU Report – Public-Private Partnerships in Library Technology
Raport opracowany wspólnie przez LIBER i duńską organizację DFFU analizuje wyzwania i możliwości współpracy publiczno-prywatnej w kontekście technologii bibliotecznych. Zwrócono uwagę na różnice interesów między instytucjami badawczymi a dostawcami, modele skutecznych partnerstw oraz potrzebę transparentności, interoperacyjności i zaufania.
Powołanie LIBER AI Taskforce
Nowa grupa zadaniowa LIBER zajmie się koordynacją działań związanych z AI w bibliotekach badawczych. Wśród jej celów znajduje się rozpoznanie potrzeb społeczności LIBER w zakresie sztucznej inteligencji, tworzenie zasobów, rekomendacji i dobrych praktyk, a także wspieranie bibliotek w odpowiedzialnym wdrażaniu technologii AI.
LIBER Action Plan on Improving Access and Reuse of Research Results
Plan działania LIBER skupia się na ulepszeniu dostępu i ponownego wykorzystania wyników badań, zgodnie z zasadami Open Science. Inicjatywa promuje rozwój polityk instytucjonalnych wspierających otwartość, współpracę z badaczami i wydawcami oraz eliminowanie barier prawnych i technicznych.
Digital Scholarship & Data Science Topic Guides
Zbiór praktycznych przewodników stworzonych przez pracowników bibliotek dla bibliotekarzy obejmuje m.in. modele językowe, AI, HTR, GitHub oraz API. Materiały zawierają kontekst zastosowania w bibliotekach, ćwiczenia, lektury i propozycje dalszych kroków, a ich struktura została zaprojektowana tak, aby ułatwić szybkie wdrożenie tematu w praktyce. To zasób dedykowany rozwijaniu kompetencji cyfrowych w środowisku bibliotek badawczych.
Call to Action: Enhancing the Discoverability of Open Textbooks
LIBER zachęca biblioteki do aktywnego wspierania wyszukiwalności otwartych podręczników poprzez implementację rekomendowanych praktyk metadanych, integrację otwartych zasobów w systemach bibliotecznych oraz ułatwienie studentom i wykładowcom dostępu do bezpłatnych, otwartych materiałów edukacyjnych. W tym celu opublikowano przewodnik krok po kroku dla bibliotek wdrażających te działania.
Przy okrągłym stole: Wiedza rdzennych społeczności
Ta poruszająca i refleksyjna dyskusja okrągłego stołu poświęcona była różnorodności sposobów pojmowania wiedzy oraz roli bibliotek w uznaniu i integracji rdzennych perspektyw poznawczych. Panelistki reprezentujące trzy regiony świata – Kanadę (Lisa O’Hara, University of Manitoba), Skandynawię (Susanna Parikka, Lapland University Consortium Library) i Australię (Jane Angel, Council of Australasian University Librarians) – podzieliły się doświadczeniami swoich instytucji w zakresie współpracy z rdzennymi społecznościami oraz wdrażania rozwiązań, które oddają sprawiedliwość ich kulturom, językom i systemom wiedzy.
Wśród tematów poruszonych podczas rozmowy znalazły się m.in. kwestie własności i kontroli wiedzy rdzennych społeczności w kontekście kolekcji bibliotecznych, praw dostępu oraz reprezentacji; znaczenie języka i jego zachowanie jako nośnika wiedzy kulturowej; sposoby opisywania i katalogowania materiałów, które lepiej odzwierciedlają kontekst kulturowy i wartości rdzennych społeczności; a także zagadnienia związane z otwartością i prawami autorskimi – w szczególności wyzwania związane z godzeniem zasad open access z prawem rdzennych społeczności do kontroli nad własną wiedzą i narracją.
Panelistki podkreślały konieczność zmiany praktyk bibliotecznych – od dekolonizacji języka po redefiniowanie relacji między instytucjami a społecznościami lokalnymi. Szczególny nacisk położono na budowanie zaufania, współtworzenie projektów oraz uznanie suwerenności wiedzy rdzennych ludów. Dyskusja miała charakter otwarty – uczestnicy zostali zachęceni do dzielenia się własnymi doświadczeniami i refleksjami, co stworzyło atmosferę wspólnej nauki i wzajemnego słuchania. Sesja była wyraźnym wezwaniem do wrażliwości kulturowej, etycznego działania i partnerstwa opartego na szacunku.
Plakaty
Tegorocznym zwycięzcą sesji plakatów został Nicolas Alarcon z Sorbonne University (SU to jeden z sojuszników 4EU+ z Francji). Nagrodę odebrał za poster nr 21 pt.: Making a Clean Sweep of Proprietary Bibliometric Tools: How Can You Improve the Quality of Institutional Research Information in the Open Database OpenAlex?
OpenAlex to otwarta baza danych zawierająca setki milionów prac naukowych – od artykułów i książek po rozprawy i zbiory danych – oraz powiązania między nimi, takie jak autorzy, instytucje, cytowania czy fundatorzy, co umożliwia analizę globalnych trendów badawczych. Projekt ten został stworzony przez organizację non-profit OurResearch jako darmowa i otwarta alternatywa dla komercyjnych baz wiedzy, wspierająca dostępność, przejrzystość i swobodny dostęp do badań na całym świecie.
Zwycięski plakat zaprezentował kompleksowe działania SU w zakresie przejścia z zamkniętych i płatnych narzędzi bibliometrycznych (jak Web of Science, z której subskrypcji zrezygnowali) na otwarte źródło informacji naukowej, tj. OpenAlex. Centralnym tematem była poprawa jakości metadanych afiliacyjnych poprzez wdrożenie identyfikatorów ROR (Research Organization Registry). Plakat przedstawił cały proces, począwszy od uproszczenia polityki podpisywania publikacji w uczelni, przez promocję ROR wśród naukowców, aż po stworzenie generatora podpisów. Zaprezentowano również wyniki porównania zbiorów danych HAL-SU i OpenAlex, które wykazały problemy z jakością metadanych i rozbieżnościami w indeksowaniu publikacji. Działania uczelni doprowadziły do aktywnej współpracy z OpenAlex i wykorzystania narzędzi takich jak Works Magnet oraz MACO – dashboardu do monitorowania procesu uzupełniania i poprawy danych afiliacyjnych. Dzięki temu Uniwersytet Sorboński stał się przykładem skutecznego instytucjonalnego zarządzania metadanymi w środowisku otwartej infrastruktury naukowej.
Nawigacja 3D
Jednym ze sponsorów tegorocznej konferencji była agencja Riven, która zaprezentowała na swoim stanowisku innowacyjną platformę Loupe – zaawansowane rozwiązanie do nawigacji i interaktywnej wizualizacji przestrzeni fizycznych oraz cyfrowych. Platforma ta umożliwia realistyczną wizualizację przestrzeni w 3D oraz intuicyjną nawigację po niej. Użytkownicy mogą korzystać z indywidualnie zaprojektowanych tras zwiedzania, które prowadzą ich przez wybrane kolekcje, czy określone strefy. System inteligentnego GPS wyznacza optymalną trasę do wybranego obiektu/książki lub pomieszczenia, w zależności od aktualnej lokalizacji użytkownika lub wybranego punktu na mapie. Loupe daje również możliwość wzbogacania przestrzeni o dynamiczne efekty wizualne – na przykład artystyczne filtry czy tematyczne animacje – nadając mapie niepowtarzalny charakter. Platforma wspiera zarządzanie złożonymi strukturami przestrzennymi, takimi jak wielopoziomowe budynki czy rozległe strefy, zapewniając płynne przełączanie się między poziomami i obszarami. Edycja mapy odbywa się poprzez prosty i intuicyjny edytor, który nie wymaga umiejętności programistycznych i pozwala na pełną personalizację.
Wśród dodatkowych funkcji Loupe znajduje się możliwość dodawania interaktywnych legend i adnotacji wzbogaconych o multimedia, okna informacyjne czy linki do zewnętrznych treści. System umożliwia również zbieranie ocen i głosów użytkowników na temat konkretnych pozycji, co pozwala mierzyć poziom zaangażowania odbiorców. Loupe pozwala zbierać opinie użytkowników w czasie rzeczywistym, co jest niezwykle cennym źródłem informacji służącym doskonaleniu oferty i przestrzeni. Platforma jest w pełni zgodna z przepisami RODO. Wszystkie dane są w pełni anonimowe, a jednocześnie dostarczają konkretnych i przydatnych informacji. Co więcej, Loupe jest już zintegrowana z systemami Ex Libris, w tym z ALMĄ. Rozwiązanie jest w pełni skalowalne, zoptymalizowane pod kątem płynności działania i dostępne na różnych urządzeniach: telefonach, tabletach oraz komputerach. Loupe oferuje szerokie możliwości integracji i personalizacji a firma zapewnia pełne wsparcie wdrożeniowe i techniczne. Cena produktu obejmuje opłatę jednorazową za stworzenie wizualizacji i roczną opłatę za licencję.
Networking
Uczestnictwo w sesjach networkingowych okazało się niezwykle ciekawym i wartościowym doświadczeniem, umożliwiającym bezpośrednie rozmowy z przedstawicielami kluczowych grup roboczych LIBER oraz organizacji wspierających otwartość, innowacje i współpracę w środowisku akademickim. W nieformalnej przestrzeni restauracyjnej można było w swobodnej atmosferze wymienić się pomysłami, zasięgnąć porad i zainspirować się działaniami m.in. grup zajmujących się sztuczną inteligencją, prawem autorskim, publikowaniem w modelu Diamond OA, zarządzaniem danymi badawczymi, otwartą infrastrukturą, obywatelską nauką czy edukacją biblioteczną. Nie sposób było nie dostrzec, jak istotną rolę w rozwoju inicjatyw LIBER odgrywa zaangażowanie członków poszczególnych grup roboczych i partnerskich organizacji, na współpracy których LIBER kładzie bardzo duży nacisk od wielu lat. Ich aktywna działalność, ekspercka wiedza oraz otwartość na współpracę stanowią fundament dynamicznego rozwoju projektów LIBER, a także wzmacniają jego pozycję jako platformy wymiany doświadczeń i lidera w kształtowaniu przyszłości bibliotek naukowych w Europie i na całym świecie (w tym roku wzięło udział kilkoro przedstawicieli środowiska z Ameryki Północnej czy nawet Australii).
#LIBER2025 Online!
Dla osób, które nie mogły osobiście uczestniczyć w konferencji w Lozannie organizatorzy przygotowali transmisje online najważniejszych punktów programu. Można było śledzić m.in. uroczystość otwarcia – wykład inauguracyjny Frédérica Kaplana, drugi keynote Thanos’a Giannakopoulosa oraz finałowy wykład Kimberly C. Doell, a także ceremonię zamknięcia. Wszystkie te sesje były transmitowane na platformie online BCUL i nadal są dostępne do obejrzenia dla wszystkich zainteresowanych. Wkrótce prezentacje i plakaty z konferencji będą dostępne w repozytorium Zenodo (link).
Przyszłoroczna konferencja już 1-3 lipca 2026 r. w Trondheim (Norwegia), odbędzie się pod hasłem The Power of Libraries in an Uncertain World.
⇒Relacja dotycząca konferencji na stronie LIBRE⇐
Karolina Minch, Oddział Wspierania Nauki, Pełnomocniczka Dyrektora BUW ds. otwartej nauki