Wykorzystanie mediów społecznościowych do promocji zbiorów i aktywności książnic oraz biblioteka jako trzecie miejsce – to dwa główne wątki, które przewijały się podczas konferencji naukowej Słowa – kluczem. Social media, marketing i komunikacja w bibliotekach zorganizowanej przez Bibliotekę Główną Akademii Górniczo-Hutniczej w Krakowie w dniach 23-24 września 2025 r.
I, wbrew tytułowi konferencji, to ten drugi temat zdominował większość konferencyjnych prezentacji dostarczając ciekawych przykładów rozwiązań i dobrych praktyk służących rozwinięciu funkcji biblioteki jako przestrzeni spotkań i rozwoju zainteresowań jej użytkowników.
Biblioteka wsłuchana w potrzeby swoich użytkowników
Bibliotekarze dbają o zapewnienie swoim użytkownikom jak najlepszych warunków do nauki zawsze, ale szczególnie w okresie sesji egzaminacyjnych. W CINiBA Katowice (Centrum Informacji Naukowej i Biblioteka Akademicka – wspólna biblioteka akademicka dwóch katowickich uczelni: Uniwersytetu Ekonomicznego i Uniwersytetu Śląskiego) na czas sesji letniej aranżowana jest przed gmachem biblioteki strefa relaksu z parasolami przeciwsłonecznymi i leżakami. Zaś udostępnienie mobilnych stanowisk akustycznych zapewniających możliwość zachowania ciszy i odpowiedniego dystansu społecznego pozwala stworzyć tu warunki sprzyjające nauce osób nieneuronormatywnych.
Biblioteka Uniwersytecka we Wrocławiu organizuje sesje nauki online pod nazwą Study with me, dopingując widzów do wytrwałości w przysiadaniu fałdów nad książkami.
Natomiast w przestrzeni Biblioteki Uniwersytetu Maltańskiego w okresie sesji pojawiają się tablice z życzenia powodzenia i hasłami motywacyjnymi oraz stanowiska z grami, przy których można się zrelaksować podczas przerwy w nauce. Organizowane są też spotkania terapeutyczne z psami ze schroniska; studenci mogą pogłaskać zwierzaki i odczuć ich kojący wpływ na samopoczucie oraz dowiedzieć się o zaletach wolontariatu. Biblioteka ta opracowała ciekawy sposób na pozyskanie wiedzy na temat potrzeb swoich użytkowników – w ramach usługi Borrow a Librarian czytelnicy mogą zarezerwować 30-minutowe spotkanie z bibliotekarzem i porozmawiać z nim o bibliotece, książkach, ale też o życiu.
Trzecie miejsce. Z książkami i nie tylko
Śledzenie trendów czytelniczych jest wpisane w DNA bibliotekarza. Dowodów na to dostarczyły dwa konferencyjne wystąpienia, podczas których bibliotekarze opowiadali o organizowaniu tematycznych kącików czytelniczych w odpowiedzi na wzrost zainteresowania młodych czytelników komiksami i mangą.
W Bibliotece Uniwersyteckiej we Wrocławiu przygotowana została strefa komiksów i powieści cyfrowych, w której dostępny jest specjalnie wybrany księgozbiór, organizowane warsztaty i spotkania, a komunikacja ze społecznością prowadzona jest na profilu na Instagramie.
Czytelnia Komiksów powstała też w Bibliotece Głównej Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie. Dostępne w niej do przeglądania na miejscu i do wypożyczenia komiksy zostały ujęte w katalogu biblioteki jako oddzielna kategoria tematyczna. Strefa i zasób są promowane podczas targów tematycznych i fantastyki. W czytelni organizowane są co miesiąc spotkania wielbicieli mangi i anime. Co ciekawe, według ankiety przeprowadzonej wśród jej użytkowników aż 25% z nich – to osoby nie związane z uczelnią (poszerzenie zasięgu i zwiększenie rozpoznawalności biblioteki), a prawie 70% respondentów korzysta z czytelni nie rzadziej niż raz na miesiąc.
Książnice funkcjonujące w mniejszych miejscowościach odgrywają szczególnie istotną rolę we wspieraniu integracji lokalnych społeczności oraz zapewnieniu bezpiecznej przestrzeni do rozwoju dla ich najmłodszych członków. Gminna Biblioteka Publiczna w Krościenku Wyżnym zorganizowała świetlicę dla dzieci i młodzieży, w której odbywają się zajęcia plastyczne i techniczne (mały konstruktor); jest też oferta dla seniorów: warsztaty z obsługi smartfonów czy spotkania brydżowe.
Biblioteki chcą też zapewniać przestrzeń i narzędzia pomocne ich użytkownikom w rozwijania zainteresowań i umiejętności. Doskonałym przykładem jest tu MeMo – mediateka Biblioteki Miejskiej w Łodzi. To miejsce łączące funkcję biblioteki i mediateki, wyposażone dodatkowo w salę kinową, laboratorium technik wideo, studio fotograficzne i lektorskie wyposażone w sprzęt do montowania zdjęć i materiałów audiowizualnych oraz nagrywania materiałów audio. Jest tu też sala gamingowa i LEGOwisko – pracownia z bogatym zasobem kultowych klocków.
Również książnice uniwersyteckie chcą wspierać swoich użytkowników w rozwijaniu ich kompetencji związanych z tworzeniem treści audio i wideo – w Bibliotece Uniwersyteckiej we Wrocławiu powstały laboratoria DigiLab i TransLab, miejsca do elektronicznej obróbki i cyfrowej translacji tekstów analogowych; wykorzystywane w nich narzędzia zostały opracowane dzięki pozyskanym dodatkowo środkom finansowym.
Dobre praktyki
O inspirującym projekcie promującym zasoby i usługi biblioteczne opowiedziała przedstawicielka Biblioteki Uniwersytetu Łódzkiego. Od 2023 r. działa tu program Ambasadorzy BUŁ, którego celem jest zwiększenie zainteresowania biblioteką wśród młodzieży licealnej i studiującej. Obecnie bierze w nim udział 14 studentów i doktorantów, którzy realizują komunikację do społeczności akademickiej tematów bibliotecznych wskazanych przez oddział promocji z wykorzystaniem dobranych przez siebie narzędzi i strategii. Kluczowy jest bezpośredni kontakt z odbiorcami na uczelnianych wydziałach i budowanie wspólnoty, np. poprzez organizowanie wieczornych sesji planszówek. Za zaangażowanie w program ambasadorzy mogą liczyć na większą elastyczność w korzystaniu w zasobów biblioteki (więcej wypożyczeń, darmowe kopiowanie materiałów), mają też możliwość wzięcia udziału w organizowanych dla nich szkoleniach i warsztatach, np. projektowania i wykonania nadruków na koszulki techniką sitodruku.
Ciekawy przykład poszerzenia oferty usług bibliotek uniwersyteckich przyniosło wystąpienie przedstawicielek Biblioteki Śląskiego Uniwersytetu Medycznego w Katowicach. Opowiedziały one o działalności data stewarda, który w zespole biblioteki jest specjalistą ds. informacji naukowej, odpowiada i doradza w zakresie gromadzenia danych i zarządzania metadanymi oraz dostępności danych (FAIR).
Z myślą o osobach zainteresowanych studiowaniem bibliotekoznawstwa Biblioteka Uniwersytetu Maltańskiego organizuje sesje job shadowing, w ramach których studenci mogą bliżej i praktycznie poznać realia pracy w różnych obszarach bibliotecznej instytucji.
Natomiast Biblioteka Uniwersytecka we Wrocławiu postawiła na rozwój cyfrowych narzędzi ułatwiających korzystanie z i zarządzanie swoimi zasobami – jej zespół informatyczny stworzył elektroniczny system rezerwacji sal i kabin pracy indywidualnej generujący m.in. statystyki wykorzystania poszczególnych przestrzeni, oraz system elektronicznej inwentaryzacji zbiorów umożliwiający monitorowanie stopnia i częstotliwości ich wykorzystania.
Wdrażanie takich rozwiązań i doposażanie bibliotek uniwersyteckich bywa finansowane z wykorzystaniem Akademickich Budżetów Otwartych.
Media społecznościowe – co warto wiedzieć i jak je wykorzystywać w bibliotekach
Niezwykle istotną częścią konferencji były prezentacje specjalistów spoza bibliotecznego uniwersum – ekspertów komunikacji elektronicznej, którzy przekazali wiele praktycznych informacji na temat poszczególnych platform i narzędzi społecznościowych.
Wystąpienie przedstawicielki firmy Brandwitch.pl było poświęcone internetowym wiralom – zwięzłym treściom graficznym lub audiowizualnym, które w krótkim czasie zyskują popularność i są chętnie udostępniane przez użytkowników. Znanym przykładem takich treści są posty związane z akcją Ice Bucket Challenge. Wirale – to format nieprzewidywalny: „żyją” dzień lub tydzień, a warunkiem sukcesu jest szybkość reakcji na tekst lub zjawisko (real time marketing). Liczy się również kontekst i szczęście, a jakość treści nie jest kluczowa dla ich popularności. Powstają, aby ściągnąć uwagę odbiorcy: jego zainteresowanie (komentarz), zaangażowanie (udostępnienie) lub reakcję (wywołanie działania). Są efemerydami i nawet najpopularniejsze nie budują stałego dużego zasięgu; to efektowne narzędzie wspierające, ale kluczowa jest stała publikacja jakościowych treści.
Ekspertka przybliżyła również temat algorytmów rządzących mediami społecznościowymi. Są ukrytymi reżyserami trendu popularności treści; „uczą się” na podstawie reakcji użytkowników, ale też te reakcji współkreują (sprzężenie zwrotne). Ich obecność prowadzi do homogenizacja estetyki treści i uśrednianie gustów ich odbiorców.
Doświadczeniami z wykorzystania mediów społecznościowych podzieliły się bibliotekarki z CINiBA Katowice. Zasięgi profilu Centrum na FB budowane są przez posty okolicznościowe, a na Instagramie bardzo dobrze sprawdzają się zdjęcia bibliotecznych przestrzeni i architektury. Tik Tok służy do promocji aktywności biblioteki i jej zbiorów – w treściach na tym kanale istotna jest subiektywna narracja, wprowadzanie bohatera oraz… humor.
Również Pedagogiczna Biblioteka Wojewódzka im. Hugona Kołłątaja w Krakowie wykorzystuje Tik Tok do promocji swoich zbiorów – szczególnie popularne są filmiki popularyzujące stare druki.
Dla Biblioteki Uniwersyteckiej we Wrocławiu jej profil na FB – to przestrzeń do promocji zbiorów, informowania o aktualnościach, a także prowadzenia dialogu ze społecznością akademicką i lokalną. Profil na Instagramie jest zaś używany do publikowania oficjalnych komunikatów.
Biblioteka Uniwersytecka w Warszawie do promocji swoich zasobów i aktywności, ale też do popularyzacji wiedzy o krajowych i światowych trendach w bibliotekoznawstwie i integracji społeczności bibliotekarskiej wykorzystuje formę bloga. BuwLOG – to największy w Polsce blog prowadzony przez bibliotekę uniwersytecką. Powstał w marcu 2014 r., a dziś można na nim przeczytać ponad 1500 wpisów przygotowanych przez 276 autorów.
Ważne pytania bez odpowiedzi
W trakcie konferencyjnej dyskusji zostały postawione ciekawe pytania: o higienę cyfrową czytelników (czy w dobie nadmiernego przywiązania młodych ludzi do mediów elektronicznych wzmacnianie przez biblioteki ich obecności online jest słuszne?), o aktualność misji biblioteki uniwersyteckiej (czy uczelniane książnice ją realizują, czy raczej skupiają się na budowaniu społeczności wokół biblioteki poprzez organizację wydarzeń kulturalnych) czy o rolę biblioteki jako miejsca uczącego AI mówić ludzkim głosem (i poprawną polszczyzną).
Nie doczekały się one odpowiedzi; ich brak pokazuje jasno, jak istotne jest zapewnienie forum do rozmów i wymiany doświadczeń między bibliotekarzami w obliczu szybko zmieniającej się rzeczywistości, w tym rozwoju i popularyzacji narzędzi sztucznej inteligencji.
Urszula Szwed-Strych, Oddział Promocji, Wystaw i Współpracy