13–14 października 2025 r. na Politechnice Gdańskiej odbyła się międzynarodowa konferencja „Dziedzictwo w sieci: digitalizacja w erze przemian”. Była to konferencja jubileuszowa, zorganizowana z okazji 15-lecia Pomorskiej Biblioteki Cyfrowej (PBC).
Pomorską Bibliotekę Cyfrową tworzą wspólnie instytucje naukowe i kulturowe z regionu całego Pomorza. Powstała w 2010 roku, ale prace nad jej tworzeniem podjęto już dwa lata wcześniej. PBC udostępnia nie tylko pełne teksty publikacji, ale także inne rodzaje zbiorów, jak: muzykalia, dokumenty życia społecznego, nagrania radiowe, zbiory graficzne oraz kartograficzne.
Obszerny panel poświęcono historii powstania i rozwoju działalności Pomorskiej Biblioteki Cyfrowej. Wystąpili przedstawiciele instytucji tworzących PBC w przeszłości i obecnie: Biblioteka Politechniki Gdańskiej, Instytut Kultury Miejskiej w Gdańsku, Biblioteka Uniwersytetu Gdańskiego, PAN Biblioteka Gdańska, Muzeum Zamkowe w Malborku, Biblioteka Główna Uniwersytetu Morskiego w Gdyni oraz Stowarzyszenie Geodetów Polskich. Ciekawy był zwłaszcza referat Kariny Rojek z Instytutu Kultury Miejskiej w Gdańsku, która mówiła o kreatywnym wykorzystaniu zbiorów kultury oraz o potencjale domeny publicznej. Jako przykład podała rekonstrukcje muzyczne, a dokładnie rekonstrukcje zaśpiewów gdańskich wywoływaczy, przedstawiając nagrania będące efektem projektu (w którym BUW też miał swój udział).
Następna sesja dotyczyła dotacji i grantów dla bibliotek. Anna Małczuk-Wakulińska z portalu Kasa na Kulturę omówiła aktualne możliwości pozyskania środków zewnętrznych na działalność bibliotek: krajowe źródła publiczne, fundacje korporacyjne, sponsoring, crowdfunding, budżety partycypacyjne, dotacje i granty oraz stypendia. Zestawienie obok siebie wszystkich źródeł finansowania ukazało, że biblioteki mają całkiem duże możliwości uzyskania dodatkowych funduszy.
Karolina Wicha z Uniwersytetu Jana Kochanowskiego w Kielcach podzieliła się swoimi doświadczeniami związanymi z ubieganiem się o granty ministerialne. Dzięki zdobytym funduszom możliwy był rozwój Biblioteki Cyfrowej UJK i realizacja projektu digitalizacji całej XIX-wiecznej kolekcji biblioteki. Tematem referatu były nie tylko wnioski przyjęte przez Ministerstwo, ale również odrzucone – dzięki temu wystąpienie zyskało walor koleżeńskiej porady, jakich błędów unikać w staraniach o dodatkowe finansowanie.
W kolejnej sesji przedstawiono partnerstwa w zakresie digitalizacji, udostępniania i wykorzystania zbiorów. Wśród referatów znalazło się wystąpienie Michała Tomczyka, przedstawiciela firmy Clarivate będącej jednym ze sponsorów konferencji, który mówił o cyfryzacji zbiorów w nowoczesnym środowisku IT. Przedstawił platformę Alma Specto, która jest narzędziem umożliwiającym m.in. porządkowanie kolekcji cyfrowych oraz tworzenie metadanych przy pomocy sztucznej inteligencji. W ramach prezentacji możliwości tego narzędzia przedstawiono meliorację zbioru obiektów cyfrowych przez opcję rozpoznawania elementów obrazu – z ogólnego zbioru fotografii wyodrębniono tylko te, na których znajdowała się królowa Elżbieta II. Wspomniano, że narzędzie to ma ogromne możliwości do wykorzystania w opracowaniu zbiorów. Umożliwia tworzenie rekordów bibliograficznych na podstawie zdjęć czy skanów kart katalogowych. W kontekście retrokonwersji może w przyszłości okazać się bardzo pożyteczne w pracy bibliotekarzy.
W sesji koncentrującej się na przyszłości bibliotek cyfrowych Marcin Pędlich z Uniwersytetu w Białymstoku wygłosił referat na temat narastającego problemu cyfrowej dezinformacji. Zwrócił uwagę na trzy rodzaje informacji wprowadzających odbiorcę w błąd, które finalnie dają ten sam efekt, ale różnią się między sobą poziomem wiarygodności treści oraz intencją nadawcy: fałszywe treści rozpowszechniane w celu manipulacji (disinformation), prawdziwe informacje rozpowszechniane w celu manipulacji (malinformation), nieświadome rozpowszechnianie fałszywych informacji (misinformation). W obliczu dzisiejszego zalewu informacyjnego istotne jest, żeby mieć świadomość, że fałszywe informacje mogą być rozpowszechnianie nie tylko w sposób wyrachowany, ale również nieświadomie i nieintencjonalnie przez osoby czy źródła wcześniej uznane przez nas za wiarygodne. Sztuczna inteligencja niestety tylko pogłębia problem cyfrowej dezinformacji. Skala informacji generowanych dziennie przez AI jest niewyobrażalna – np. w kategorii nauki i edukacji dziennie przesyłanych przez sztuczną inteligencję jest około 50 000 filmów. Aż 50% internetowego ruchu jest generowane przez boty i najczęściej ruch ten ma charakter destrukcyjny. 80% faktów dostarczanych użytkownikowi przez sztuczną inteligencję można sprawdzić, natomiast pozostałe 20% okazuje się być informacjami niemożliwymi do zweryfikowania lub po prostu sfabrykowanymi. Obecnie dostęp do informacji jest bardzo prosty, ale zweryfikowanie czy ta informacja jest prawdziwa i dostarczona w sposób rzetelny jest już dużo trudniejsze.
Konferencję zakończyła sesja poświęcona znaczeniu bibliotek cyfrowych dla społeczności lokalnych. Mikołaj Juliusz Wachowicz z Centralnej Biblioteki Wojskowej przedstawił referat dotyczący zdigitalizowanej prasy. Wskazał, że niesie ona nie tylko ogromne możliwości badawcze, ale może równocześnie stanowić zagrożenie dla prywatności, jeżeli zawiera wrażliwe informacje związane z ciągle żyjącymi osobami. Zwrócił uwagę, że archiwizowanie i udostępnianie prasy w sieci powinno wiązać się zarówno z zachowaniem wierności faktom, jak i ochroną danych osobowych, co w dzisiejszych czasach wydaje się być dużym wyzwaniem.
Biblioteki cyfrowe zyskują na znaczeniu jako instytucje kultury, a ich cyfrowe zasoby są wykorzystywane w coraz większym zakresie jako narzędzia w sferze edukacji, nauki oraz szeroko pojętych działań społecznych.
Agnieszka Gańko, Gabinet Zbiorów XIX Wieku