Nowy rok zaczynamy z przytupem i to nie tylko z powodu trzaskającego mrozu za oknami. Redakcja Repozytorium Instytucjonalnego UW przygotowuje się do wielkiego otwarcia. Z dniem 1 lutego 2026 r. na Uniwersytecie Warszawskim zaczną obowiązywać paragrafy 2 i 3 Polityki otwartej nauki (PON) regulujące warunki otwartego dostępu do wyników badań prowadzonych na UW w postaci publikacji i danych badawczych. Więcej informacji na ten temat można uzyskać w Wydarzeniach na stronie BUW oraz podczas szkoleń prowadzonych przez Oddział Wspierania Nauki. W ReInterpretacjach natomiast, jako mentalne przygotowanie do otwarcia na PON i deponowanie w ReIn UW proponujemy lekturę trzech rozpraw doktorskich poświęconych cyfryzacji w badaniach naukowych oraz relacjom między człowiekiem i technologią.
Maszyny i ludzie
W ciągu ostatnich kilku lat sztuczna inteligencja tak głęboko przeniknęła ludzką egzystencję, że odnotowano już nawet pierwszy ślub kobiety z wygenerowanym przez AI mężczyzną [?]. Coraz powszechniejsze i częstsze identyfikowanie udającego osobę algorytmu z człowiekiem skłania do zatrzymania się w tym szaleńczym pędzie za nowinkami technologicznymi i poddania refleksji fundamentalnych zagadnień, takich jak istota ludzkiej świadomości, definiowanie człowieczeństwa czy wytyczenie nieprzekraczalnych granic dla zastosowania AI.
Okazję do retrospekcji i pogłębionych przemyśleń w tych obszarach stwarza lektura rozprawy doktorskiej Fenomenologia istot wirtualnych autorstwa znanej obecnie z wystąpień medialnych ekspertki do spraw sztucznej inteligencji dr hab. Aleksandry Przegalińskiej. Praca opisuje relacje między człowiekiem i wytworami technologicznymi zarówno w kontekście historycznym, filozoficznym, jak i eksperymentalnym. Czytelnik podążając za rozważaniami autorki nie tylko zyskuje fenomenologiczną perspektywę na procesy tworzenia i korzystania ze sztucznej inteligencji, ale także możliwość poznania różnych etapów powstawania i rozwoju tej technologii, której początki sięgają lat 50-tych XX w. Po ponad dekadzie, która minęła od napisania rozprawy, obserwacje i wnioski autorki z pewnością się nie zdezaktualizowały (jak mogłoby się wydawać), a wizja ery transhumanizmu zyskała jeszcze bardziej wyraźne kształty. Świadome wchodzenie w interakcje ze sztuczną inteligencją i wzbogacanie jej zasobów wartościowymi treściami wydaje się niezbędnym elementem budowania etosu współczesnych badaczy.
Przegalińska, A. (2014), Fenomenologia istot wirtualnych [DoctoralThesis]
Korzystanie z tego materiału możliwe jest zgodnie z właściwymi przepisami o dozwolonym użytku.
Humanistyka w erze cyfryzacji
Kontekst historyczny pełni ważną funkcję także w rozprawie dr Anny Kamińskiej pt. Cyfrowa humanistyka – koncepcja, kierunki i stan rozwoju oraz powiązania z informatologią. Szukając początków współdziałania nowych technologii z dyscyplinami humanistycznymi autorka cofnęła się m.in. do badań nad możliwością maszynowego zindeksowania dzieł św. Tomasza z Akwinu. Zapoczątkował je w 1949 r. włoski jezuita Roberto Busa, a po 30 latach prace zostały zwieńczone sukcesem w postaci drukowanego wydania Index Thomisticus w 56 tomach, liczącego prawie 70 000 stron i 11 milionów słów. Połączenie między humanistyką, informatologią i technologią ma więc – o czym przekonuje dr Anna Kamińska – tradycję o wiele dłuższą, niż istnienie samego terminu digital humanities. Nota bene, w Stanach Zjednoczonych zaczęto używać go dopiero około 2005 r. (wkrótce po opublikowaniu pracy A companion to digital humanities pod redakcją Susan Schreibman, Raya Siemensa i Johna Unswortha), w Polsce natomiast został spopularyzowany jako „humanistyka cyfrowa” za sprawą konferencji z 2012 r. zorganizowanej na Uniwersytecie Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie pod hasłem Zwrot cyfrowy w humanistyce.
Dr Anna Kamińska metodycznie przeprowadza czytelnika nie tylko przez historię samego dyskursu. Prezentuje też korpus dzieł uzasadniających wyodrębnienie nowej dziedziny badań, a wreszcie analizuje konsekwencje tego zjawiska dla zmian zarówno w komunikacji naukowej, jak i w relacjach między naukowcami i społeczeństwem. Humanistyka cyfrowa oznacza zmianę paradygmatu uprawiania nauki – przejście od zamknięcia i elitarności do otwartości i egalitarności badań, czego przejawem jest choćby nauka obywatelska (citizen science).
Kamińska, A. (2020). Cyfrowa humanistyka – koncepcja, kierunki i stan rozwoju oraz powiązania z informatologią [DoctoralThesist]
Publikacja dostępna na licencji: CC-BY.
Od cyfryzacji do „postpiśmienności”?
W domykającej dzisiejszy przegląd prac rozprawie Historia cyfrowa. Koncepcje, metody, instytucje zdystansowana wobec technologii perspektywa historyka miesza się z oglądem filozoficznym. Jej autor, dr Michał Starczewski, diagnozując wpływ, jaki ekspansja technologii cyfrowych wywiera na „sposób pojmowania świata, mówienia o nim i funkcjonowania w społeczności”, także wspomina o nauce obywatelskiej jako jednym z obszarów łączących historię cyfrową z historiografią i życiem społecznym. Stoi on jednak na stanowisku, że humanistyka cyfrowa nie jest efektem rewolucyjnego „zwrotu cyfrowego”, lecz raczej „transformacji” – analogicznie do procesu stopniowego nasiąkania kulturą cyfrową różnych aspektów życia społecznego, gospodarki, czy kultury.
Z rozwojem historii cyfrowej autor wiąże niejakie nadzieje, widząc szansę w wykorzystaniu technologii do pracy nad dużymi zasobami danych badawczych, z wyraźną nostalgią odróżniając je od tradycyjnej analizy źródeł historycznych. Pozostaje jednak sceptyczny wobec prób siłowego upodabniania badań sensu stricto historycznych do opartych na eksperymentach i powtarzalności wyników badań z zakresu nauk przyrodniczych jak również wobec spekulacji na temat możliwości wykorzystania zbiorów big data do modelowania przeszłości lub nawet – idąc dalej tym tropem – do prognozowania przyszłych wydarzeń.
Pracę kończą pytania i tezy o znaczeniu historii w odbiorze społecznym, konsekwencjach przeobrażeń zachodzących pod wpływem cyfryzacji dla kultury, sposobach zaspokajania w przyszłości ludzkiej potrzeby snucia opowieści o minionych zdarzeniach. Mimo pewnych różnic wynikających z nieco odmiennego podejścia do podjętej problematyki, podobnie jak dwie wyżej omówione rozprawy, doktorat Michała Starczewskiego odsłania pewien fragment obrazu malującej się wielkiej, nieuniknionej zmiany dla ludzkości, której konsekwencje są trudne do przewidzenia. Dla badaczy natomiast jedynym pewnikiem w tej sytuacji wydaje się konieczność podnoszenia technologicznych kompetencji i otwarcia na funkcjonowanie w rzeczywistości cyfrowej.
Starczewski, M. (2023). Historia cyfrowa. Koncepcje, metody, instytucje [DoctoralThesist]
Korzystanie z tego materiału możliwe jest zgodnie z właściwymi przepisami o dozwolonym użytku.
Redakcja Repozytorium Instytucjonalnego UW
Agnieszka Paja, Oddział Wspierania Nauki