Do Ołomuńca w ramach programu Erasmus+ pojechały Agnieszka Fabiańska (Gabinet Rękopisów) i Małgorzata Uba (Gabinet Zbiorów Kartograficznych). Dla pierwszej z nas był to kolejny staż, dla drugiej – pierwszy. Wyjątkowe było też zaplanowanie wizyty w trzech różnych instytucjach.
Vědecká knihovna v Olomouci
Główną instytucją przyjmującą była Vědecká knihovna v Olomouci (VKOL), która jest drugą najstarszą i trzecią pod względem wielkości biblioteką w Czechach. W zbiorach ma ponad 2 000 000 obiektów. Wywodzi się z książnicy kolegium jezuickiego, które zostało założone w 1566 r. przez biskupa ołomunieckiego Viléma Prusinovskiego z Víckova (1534–1572). Przy kolegium działała akademia jezuicka i to jej zbiory są najstarszą kolekcją obecnej biblioteki naukowej. W kolejnych dziesięcioleciach Vědecká knihovna rozrastała się głównie dzięki darowiznom dostojników kościelnych, urzędników ziemskich, mieszczan i innych mecenasów. Po kasacie zakonu jezuitów w 1773 r. książnicę znacjonalizowano, dołączono do niej kolekcje innych bibliotek jezuickich z Moraw i Śląska i przekształcono ją w bibliotekę uniwersytecką. W 1782 r. rozpoczął się kolejny etap jej historii – wraz z początkiem kasat klasztorów zakonów medytacyjnych i mendykanckich nastąpił kolejny gwałtowny napływ zbiorów z terenu Moraw i Śląska. W 1960 r., w czasie zmiany systemu organizacji bibliotek w Czechosłowacji, dotychczasowa biblioteka uniwersytecka stała się biblioteką publiczną i od tej pory nosi miano naukowej.
Zwiedziłyśmy trzy budynki, które zajmuje biblioteka: Červený kostel, sąsiadujący z nim gmach dawnego banku oraz depozitář. Červený kostel to dawna świątynia ewangelicka kilka lat temu zaadoptowana na miejsce ogólnodostępne dysponujące salą, w której mogą odbywać się koncerty i konferencje. Przylega do niego nowoczesny łącznik z szatnią i kawiarnią prowadzący do budynku mieszczącego zbiory specjalne i biura. W gmachu dawnego banku zlokalizowano czytelnie i wypożyczalnię. Miałyśmy okazję odwiedzić oddziały wydawnictw zwartych, ciągłych oraz czytelnię dla dzieci, w której można korzystać z książek i multimediów.
Na przedmieściach Ołomuńca w dzielnicy Hejčín znajduje się depozitář biblioteki, czyli duży magazyn. Tam też umieszczono pracownie reprograficzną i konserwacji zbiorów. Jan Houserek zaprezentował nam sprzęt do skanowania różnego rodzaju dokumentów i pracę działu opracowującego skany. Ołomuniecka biblioteka nie ma własnej biblioteki cyfrowej, cyfrowe publikacje umieszcza na portalu Digitální knihovna Kramerius. W pracowni konserwatorskiej dowiedziałyśmy się, jakie materiały i urządzenia są używane w procesie naprawy obiektów oraz w jaki sposób ten dział biblioteki popularyzuje wiedzę z zakresu konserwacji dawnych dokumentów. Wielką popularnością cieszą się na przykład warsztaty dla dorosłych i dzieci (!), na których konserwatorka Marie Strnadová uczy, jak stworzyć własny, niepowtarzalny notes i samodzielnie go oprawić.
Zbiory rękopiśmienne i kartograficzne zaprezentowali nam Rostislav Krušinský oraz Jiří Glonek. Zbiory kartograficzne Vědecké knihovny v Olomouci (najstarsze z XV w.) nie są jednolite, trudno określić ich profil. Wynika to przede wszystkim z proweniencji obiektów, które pochodzą głównie z bibliotek zlikwidowanych klasztorów Moraw i Śląska, ze szkół jezuickich i zbiorów prywatnych. Do najcenniejszych, które nam pokazano, należy atlas portolanów Jaume Olivesego z 1563 r. wydany w Neapolu. Katalońska rodzina Olivese była znana w XVI i XVII w. z tworzenia map morskich we Włoszech, Hiszpanii i Francji. Atlas z Ołomuńca o wymiarach 31,0×23,5 cm jest jednym z sześciu zachowanych na świecie. Zawiera siedem map na kartach pergaminowych z figuralnym i zdobieniem weksykologicznym. Na pierwszej karcie widnieje róża wiatrów pokryta złotą i srebrną farbą z domieszkami żelaza, obecnie już nieco zatartą. Na pozostałych kartach przedstawiono baseny mórz Śródziemnego i Czarnego oraz większość północnej części Oceanu Atlantyckiego – między wybrzeżami Europy, Afryki i zaledwie naszkicowanym wschodnim fragmentem brzegów Ameryki Północnej. Obszar wód kartograf wypełnił rysunkiem wysp i archipelagów. Oprócz, jak na tamte czasy dokładnego, przedstawienia Wysp Zielonego Przylądka, Wysp Kanaryjskich, Madery i Azorów umieścił także fikcyjne, takie jak Frisland (Wyspy Owcze?), Estiland, Illa de Bresil, Illa Verde i Illa de maydi. O istnieniu tych dziwnych lądów twórcy map dowiadywali się z nieprecyzyjnych relacji kupców, rybaków i innych podróżujących wówczas po morzach. Istnieje też pogląd, że zarówno takie wyspy, jak i różnego rodzaju rysunki potworów morskich i jednostek pływających miały po prostu za zadanie wypełnić „puste” miejsca na mapach.
Najstarsza mapa w bibliotece pochodzi prawdopodobnie z 2. połowy XV w. Pierwotnie była wklejona na tylnej stronie okładki średniowiecznego kodeksu. Jest to częściowo kolorowana mappa mundi o średnicy 15 cm. Ciekawostką są zaznaczone czerwonymi liniami granice stref klimatycznych i ich liczba. Na półkuli północnej, na obszarze Azji są zdeformowane, zakrzywione, jakby autor chciał w ten sposób zaznaczyć kulistość Ziemi. Innym wyróżnikiem jest orientacja – przeważająca większość mappae mundi (na świecie zachowało się ich nieco ponad 1000) była zorientowana na wschód, ołomuniecka ma orientację zachodnią. Ze względu na te odmienności zalicza się ją do tzw. map typu przejściowego, których do tej pory odnotowano 40, z tego piętnastowiecznych zaledwie 20.
Część zbiorów dotycząca ziem czeskich jest reprezentowana przez wybitne dzieła Johanna Christopha Müllera (1673–1721) obejmujące tereny Czech i Moraw: drugie wydanie Tabula Generalis Marchionatus Moraviae (Brno, 1790), Mappa geographica regni Bohemiae (Augsburg, 1720). Ta ostatnia ma monumentalne wymiary 240×282 cm i jest uważana za najpiękniejszą i najdokładniej wykonaną mapę ziem czeskich.
Podczas rozmowy o mapach wypłynął temat dzieł Ptolemeusza, którego dzieło Geografia wydane w 1513 r. w Strasburgu jest najstarszym kartografikiem w kolekcji BUW-u. W bibliotece w Ołomuńcu znajdują się wydania rzymskie z roku 1507, weneckie z 1511, ale znacznie ciekawsze jest strasburskie z 1525 r. z notatkami i listem wybitnego humanisty niemieckiego Willibalda Pirckheimera, który dokonał m.in. nowego przekładu ptolemejskiego dzieła z języka greckiego.
Najcenniejszą część zbiorów rękopiśmiennych stanowią średniowieczne manuskrypty powstałe w okresie od XI do XV w. Biblioteka ma ich nieco ponad 400. Przeważają przejęte ze zlikwidowanych klasztorów i innych instytucji religijnych. Większość zawiera teksty łacińskie, ale – w odróżnieniu od polskich kolekcji ubogich w rękopisy we własnym języku – aż 12 rękopisów zawiera średniowieczne teksty czeskie! Nie udało nam się obejrzeć najstarszych odpisów czeskiego tłumaczenia Biblii, ale miałyśmy szansę zobaczyć kilka rękopisów teologicznych, kroniki oraz rękopisy prawnicze. Wśród nich były też wyjątkowo pięknie zdobione. Ponad 100 rękopisów z kolekcji zostało już zdigitalizowanych i można je oglądać w bibliotece cyfrowej Kramerius: Digitální knihovna Vědecké knihovny v Olomouci | Digitální knihovna Kramerius
Zemský archiv v Opavě, pobočka Olomouc
Drugą odwiedzoną przez nas instytucją było Archiwum Okręgowe (Zemský archiv v Opavě, pobočka Olomouc). Naszym przewodnikiem był Štěpán Kohout.
Mapy zgromadzone w oddziale Opawskiego Archiwum w Ołomuńcu to przede wszystkim olbrzymia kolekcja planów Ołomuńca i jego najbliższych okolic – najstarsze pochodzą z 1573 r. W tym zbiorze wiele dokumentów to mapy katastralne obszaru Klášterní Hradisko – byłego klasztoru Norbertanów.
Bardzo interesujące są przedstawienia dotyczące leżącego dziś poza krajem ołomunieckim miasta Kromieryż – projekty ogrodów zamkowych (wpisanych na listę UNESCO).
Niezwykle cennym obiektem jest mapa Moraviae, quae olim Marcommannorum sedes, corographia a domino Paulo Fabritio medico et mathematico descripta, et a generosis Moraviae baronibus quibusdam correcta wydana w 1573 r. w Antwerpii.
W archiwum są przechowywane rękopisy i stare druki z biblioteki kapitulnej w Ołomuńcu (diecezja ołomuniecka została erygowana w 1063 r., w 1777 r. podniesiono ją do rangi arcybiskupstwa). Rękopisy zawierają dokumentację działalności kolejnych biskupów i parafii z terenu Moraw oraz części Śląska, a także rękopisy i druki z dawnej szkoły kapitulnej.
Vlastivědné muzeum
Ostatnią odwiedzoną przez nas instytucją była biblioteka Muzeum Regionalnego (Vlastivědné muzeum). Ze zbiorami zapoznali nas Zuzana Paštrnáková i dr Jiří Černý. Po raz kolejny miałyśmy okazję obejrzeć kilka iluminowanych średniowiecznych rękopisów. Część z nich powstała na Morawach a część to importy, jednak zanim trafiły do kolekcji muzealnej były w posiadaniu bibliotek z regionu. Wśród obejrzanych rękopisów były też nowożytne kancjonały i modlitewniki. Najcenniejsze obiekty są zdigitalizowane i dostępne poprzez bibliotekę cyfrową Manuscriptorium.
Zbiory kartograficzne liczą 5500 obiektów: map, atlasów, ale też przyrządów pomocnych w tworzeniu map – od XVI w. po czasy współczesne. Szczególne miejsce zajmują moraviana, zakupione w Paryżu różne wydania map Moraw wydanych w Amsterdamie: Pavla Fabriciusa Moraviae, quae olim Marcomannorum sedes, corographia, a D. Paulo Fabritio medico et mathematico descripta; et generosis Moraviae baronibus quibusdam correcta z ok. 1595 r., Jana Amosa Komenského Marchionatus Moraviae. Auct I. Comenio z 1645 r. oraz mapy Johanna Christopha Müllera : 2. wydanie Tabula Generalis Marchionatus Moraviae in sex circulos divisae. quos Mandato Caesareo accurate emensus hac mappa delineatos exhibet Ioh. Christoph Müller S.C.M. Capitane, wydana w Brnie w 1790 r. i mapa diecezji ołomunieckiej Tabula generalis Dioecesis Olomucensis in LXII. Decanatus divisae […] Haeredibus Homannianis Norimbergae Anno R. S. M.D.C.C.LXII, wydanie norymberskie.
W muzeum są przechowywane także barokowe globusy pochodzące z ołomunieckich klasztorów, najstarsze – Ziemi i nieba z 1640 r. Na ogólnodostępnej wystawie stałej znajduje się globus nieba Johanna Grünsklee i Ferdynanda Nabotha, wytworzony w Ołomuńcu na zamówienie miejscowej jezuickiej biblioteki uniwersyteckiej. Średnica globusa wynosi 125 cm, a jego obwód 397 cm.
Wizyta okazałą się bardzo cennym i pouczającym doświadczeniem. Szybko znalazłyśmy wspólny język z gospodarzami. Problemy, szczególnie te z niedostatecznym finansowaniem, także mamy podobne!
Tekst i fotografie: Agnieszka Fabiańska, Gabinet Rękopisów, Małgorzata Uba, Gabinet Zbiorów Kartograficznych