Już po raz ósmy Biblioteka Uniwersytecka im. Jerzego Giedroycia w Białymstoku zorganizowała konferencję naukową z cyklu „Biblioteka [w] transformacji. Nowoczesne technologie, nowoczesne wyzwania”. Obrady trwały w dniach 11-12 września 2025 r., na kampusie ukrytym w lesie na obrzeżach miasta. Tematyka konferencji dotyczyła głównie kwestii związanych z bieżącym funkcjonowaniem bibliotek i aktualnych problemów, ale pierwsze wystąpienie prof. Piotra Chomika przeniosło słuchaczy w przeszłość. Temat wystąpienia „Przemiany bibliotek naukowych w Europie w XVII wieku” zaprezentowany został na przykładach dwóch bibliotek – XVI-wiecznej tzw. bodleiańskiej biblioteki w Oxfordzie oraz biblioteki Kolegium Jezuickiego w Braniewie. Warto czasem sięgnąć do przeszłości i przypomnieć sobie m.in. o tym, że pierwsza europejska biblioteka publiczna została otwarta w Paryżu w 1647 r., albo fakt, że w 1737 r. powstała pierwsza wypożyczalnia w Bibliotece Uniwersyteckiej w Getyndze. Niedługo potem, w 1759 r., dyrektor biblioteki British Museum Antonio Panizzi wydzielił w czytelni księgozbiór podręczny.
Biblioteka Uniwersytetu w Oxfordzie, tzw. bodleiańska (The Bodleyan Library) jest obecnie jedną z ważniejszych bibliotek w Wielkiej Brytanii. Jej początki sięgają XIV w. Początkowy okres jej istnienia obarczony był jednak pewnymi trudnościami. Podupadłą książnicę restytuował i na własny koszt odrestaurował Thomas Bodley. W 1602 r. biblioteka została oddana do użytku publicznego. Warto wspomnieć, że była to pierwsza biblioteka funkcjonująca wg ustalonych godzin otwarcia.
Dalsze wystąpienia koncentrowały się wokół różnorodnych tematów od przestrzeni bibliotecznej, przez procesy, automatyzację i nowoczesne technologie, po użytkowników i badania ich satysfakcji i oczekiwań.
Biblioteka to miejsce integracji, otwarte na różne grupy użytkowników, ale także nieużytkowników. Wnioski z prezentowanych badań jasno pokazały, że bardzo ważnym „elementem” biblioteki są dla użytkowników bibliotekarze. W ankietach badających satysfakcję czytelników z korzystania z bibliotek, w tym bibliotek publicznych, jednym z najbardziej docenianych aspektów wizyty byli właśnie ich pracownicy.
Aby lepiej poznać zasięg oddziaływania biblioteki, czyli dowiedzieć się skąd pochodzą czytelnicy, stosuje się coraz to nowsze rozwiązania, a jednym z nich może być geolokalizacja. W Bibliotece Publicznej w dzielnicy Bemowo m. st. Warszawy wykorzystano ją do strategicznego planowania rozwoju usług bibliotecznych – na podstawie adresów zamieszkania czytelników można określić, gdzie jest najwięcej czytelników, w których miejscach zdecydowanie mniej i gdzie warto intensyfikować promocję biblioteki.
Wśród tematów koncentrujących się na cyfrowej transformacji bibliotek i bibliotekarzy wspomnieć trzeba również o kwestiach prawnych. O e-użyczeniach w modelu (i)SDL w prawie europejskim i polskim mówił dr Konrad Gliściński z Uniwersytetu Jagiellońskiego. Temat użyczeń cyfrowych nie jest w Polsce zbyt rozpowszechniony. Dr Gliściński zaprezentował model (i)SDL (independent Secure Digital Lending – niezależne Bezpieczne Użyczenie Cyfrowe oraz związaną z tym problematykę prawną na podstawie badań prowadzonych w Polsce, we Włoszech i w Hiszpanii przez organizację Knowledge Rights 21 oraz jej raportu.
Ciekawy temat poruszył w swoim wystąpieniu dr Łukasz Kobyliński, który mówił o sztucznej inteligencji w dostępności cyfrowej. Przedstawiony został w dość ogólnym zarysie projekt Aidapta, który z punktu widzenia dostępności dokumentów PDF jest dość interesujący.
Organizatorzy konferencji urozmaicili jej formułę, bo poza sesjami była również sesja posterowa – plakat z BUW, przygotowany przez Grzegorza Kłębka, prezentował bibliotekę cyfrową Crispa – rys historyczny, teraźniejsze działania, jak i plany na przyszłość.
Bardzo atrakcyjne były także warsztaty o storytellingu i budowaniu relacji z otoczeniem, o popularyzacji nauki w mediach i mediach społecznościowych, w tym o popularyzowaniu osiągnięć naukowych uczelni prostym i zrozumiałym językiem. Nie mogło zabraknąć tematu sztucznej inteligencji. Na warsztacie dotyczącym wykorzystywania systemów SI do poszukiwania inspiracji badawczych zaprezentowane zostały narzędzia oparte na AI przydatne w pracy naukowej.
Konferencja to też dobry czas do dokonania przeglądów, podsumowań, przyjrzeniu się, jak zmieniała się praca w bibliotece na przestrzeni ostatnich lat. O transformacji Oddziału Usług Informacyjnych i Szkoleń, a wcześniej Oddziału Informacji Naukowej połączonego dawniej z udostępnianiem mówiła Lilianna Nalewajska. Ćwierćwiecze BUW w gmachu na Powiślu to już wystarczająco długi czas na rekapitulację zdarzeń. Przeprowadzka do nowego gmachu w 1999 r. zrewolucjonizowała funkcjonowanie biblioteki, w tym również usługi informacyjne. Wtedy uruchomiono stanowiska informatorów dziedzinowych. Koncepcja swobodnego dostępu do otwartego magazynu na tak dużą skalę była pionierskim rozwiązaniem w kraju. Zmiana ta miała istotny wpływ nie tylko na sposób korzystania ze zbiorów bibliotecznych, lecz również na jej strukturę organizacyjną. W wyniku reorganizacji ówczesnego Oddziału Informacji Naukowej i Dydaktyki powołano Oddział Udostępniania i Informacji Naukowej, który od początku 2000 r. składał się z pięciu sekcji: Udostępniania Prezencyjnego i Obsługi Zbiorów w Wolnym Dostępie; Informacji i Dydaktyki; Dokumentacji i Zasobów Informacyjnych; Wypożyczeń; Księgozbioru Dydaktycznego. Z czasem obok funkcji informacyjnej głównym zadaniem Oddziału stały się szkolenia. Transformacja dotyczyła nie tylko zakresu i form działalności oddziału, ale także pracowników, konieczności ich stałego rozwoju zawodowego.
Poruszane na konferencji tematy były bardzo różnorodne, dzięki czemu można było spojrzeć na zmieniającą się ofertę bibliotek z różnych perspektyw. Należy też podkreślić sprawną i elastyczną organizację konferencji.
Lilianna Nalewajska, Oddział Usług Informacyjnych i Szkoleń
Grzegorz Kłębek, Oddział Rozwoju Zasobów Elektronicznych